ҚУРЪОН НУР ВА РАҲНАМОИ БЕҲТАРИНҲО
ҚУРЪОН НУР ВА РАҲНАМОИ БЕҲТАРИНҲО
Featured

Ақсоми қалбҳо - Қалб: Подшоҳи ҷисм ё зиндони нафс?

Қалб: Подшоҳи ҷисм ё зиндони нафс?
Оё то ҳол андешидаед, ки чаро баъзан лаззати ибодатро эҳсос намекунем ва ё чаро насиҳати дигарон ба мо асар намекунад? Қалб маркази фармондиҳии инсон аст, ки саломатии дунё ва наҷоти охирати мо ба он вобаста аст. Дар ин мақола мо дар асоси оёти Қуръон ва ҳадисҳои набавӣ, ақсоми сегонаи қалб — Салим (солим), Мариз (бемор) ва Маййит (мурда)-ро баррасӣ карда, натиҷаҳои даҳшатноки беаҳамиятӣ ба бемориҳои ботиниро шарҳ медиҳем. Биомӯзед, ки чӣ гуна аз «занги гуноҳ» ва «қуфлҳои дил» раҳоӣ ёфта, ба оромиши ҳақиқӣ бирасед.

Ақсоми қалбҳо

Ақсоми қалбҳо сетост ва онҳо иборатанд аз қалбҳое, ки ё салим (солим ва аз айб эмин) мемонанд, ё қосӣ (сахту сангдил) мегарданд ва ё мариз (бемор) мешаванд. Қасват (сангдилӣ) ҳамон марг аст. Ва ин се ҳолат ба қалбҳо яке паси дигар омада, онро фаро мегиранд.

Аммо қалбҳои салима (солим): Дар Китоби Худованди мутаол зикр шудаанд, чуноне ки мефармояд: «Рӯзе, ки мол ва фарзандон нафъе намедиҳанд, магар касе, ки бо қалби салим (солим ва аз айб пок) ба назди Худо ояд» (Сураи Шуаро, оёти 88-89). Яъне: қалбе, ки холис (пок) ва муҷаррад (холӣ ва дур) аз ширк аст ва ҳеҷ шоибае (омехтагӣ ва асаре) аз ширк, нифоқ (дурӯягӣ) ё риё (худнамоӣ) дар он нест.

Ва Худованди таборак ва таъоло дар мавзеи дигар дар бораи саломатии қалби Иброҳими Халил (а) мефармояд: «Он гоҳ ки ба назди Парвардигораш бо қалби салим омад» (Сураи Соффот, ояти 84). Иброҳим (а) ин ҳақиқатро муҳаққақ сохт (ба амал баровард) ва ба ҳамин хотир Расули Худо (с) маъмур шуданд (фармон гирифтанд), ки ба ӯ иқтидо (пайравӣ) ва аиттисо (улгубардорӣ) намоянд; зеро қалби он ҳазрат (а) аз ширк, аз вало (дӯстиву вобастагӣ) ба ғайри Худо, аз мудоҳана (хушомадгӯии бардурӯғ), риё ва нифоқ салим (эмин) монд, пас барои Худои ягонаи бешарик холис ва пок гашт.

Аммо қалбҳои мариза (бемор): Чуноне ки Худо мефармояд: «Оё дар қалбҳои онҳо мараз (беморӣ) аст ё дучори иртиёб (шакку тардид) шудаанд ё метарсанд, ки Худо ва Расулаш бар онҳо ҳаиф (зулму беадолатӣ) кунанд?» (Сураи Нур, ояти 50). Пас, қалбҳо бемор мешаванд ва оятҳое, ки марази қалбро зикр мекунанд, зиёданд, аз ҷумла: «Дар қалбҳои онҳо мараз аст, пас Худо бар маразашон афзуд» (Сураи Бақара, ояти 10).

Ва дар ин ҷо як тоифаи (гурӯҳи) бузурге ҳаст, ки ба ин дин мансуб ва маҳсубанд (худро мусулмон мегиранд), ки ҳадиси бемориҳои қалб бештар ба онҳо иқтирон (пайванд) дорад ва онҳо мунофиқон ҳастанд — аз Худо авф ва офият (саломатӣ) металабем. Оё мӯъмине ҳаст, ки аз чизе бештар аз "мунофиқ шудан" битарсад? Ин тарсноктарин ва хатарноктарин чизест, ки бояд аз он битарсем. Зеро ҳеҷ амале, ҳарчанд бузург бошад, бо мавҷудияти нифоқ ба мо нафъ намедиҳад. Мунофиқон инфоқ (бахшиш) мекунанд, вале дар ҳоли кароҳат (нохушӣ ва маҷбурӣ), намоз мехонанд, вале бо кароҳат ва ба ҷиҳод мебароянд, вале чуноне ки Худо фармуд: «Агар дар миёни шумо хориҷ мешуданд (ба ҷанг мерафтанд), ҷуз хабол (фасоду изтироб ва сустӣ) ба шумо чизе намеафзуданд» (Сураи Тавба, ояти 47).

Пас, масъала дар он нест, ки танҳо амалҳо воқеъ шаванд (анҷом ёбанд), балки муҳим он аст, ки ин амалҳо бо қалби салим аз мараз (беморӣ) воқеъ шаванд. Ба ҳамин хотир Худованд онҳоро хитоб карда, тавсиф намуд, ки: «Бо забонҳояшон (даҳонҳояшон) гуфтанд: имон овардем, вале қалбҳояшон имон наовардааст». Касе, ки бо забон имон овардаву қалбаш имон надорад, ба ӯ ҷуз саломатӣ аз шамшери мӯъминон дар дунё чизи дигаре нафъ намедиҳад (яъне танҳо дар зоҳир хунаш ҳифз мешавад).

            Вақте Худо дар аввали сураи Бақара барои онҳо мисол зад, фармуд: «Ё [мисоли онҳо] монанди борони тунде аз осмон аст, ки дар он торикиҳо ва раъду барқ аст; аз тарси марг ва бонги соиқаҳо (раъду барқҳои даҳшатнок) ангуштони худро дар гӯшҳояшон мекунанд...» (Сураи Бақара, ояти 19). Яъне онҳо мисли кофироне нестанд, ки мутлақо (аслан) нуреро надидаанд; онҳо нурро диданд, вале оё ин сойиб (борони сахт) ва ин барқ ба онҳо нафъ медиҳад? Мутлақо нафъ намедиҳад, балки барояшон тарснок аст, зеро онҳо бо қалбҳои худ ба Худо изъон (таслимият ва боварии комил) наоварданд. Агар изъон меоварданд ва қалбҳояшон имон меовард, ҳатман мунаввар (нуронӣ) мешуд ва ин барои қалбҳояшон ҳаёт (зиндагӣ) мегашт, ки бо он амалҳояшонро тазкия (пок) мекарданд ва қалбҳояшон аз мараз салим гашта, мутмаин (ором) мешуд, чуноне ки Худо фармуд: «Касоне, ки имон оварданд ва қалбҳояшон ба зикри Худо мутмаин мегардад; огоҳ бошед, ки бо зикри Худо қалбҳо оромиш меёбанд» (Сураи Раъд, ояти 28).

Аммо қалбҳои маййита (мурда): Ҳар гоҳ мараз (беморӣ) дар қалб шиддат гирад (сахт шавад), марг воқеъ мешавад. Ва марг ҳамон «қасват» (сангдилӣ) аст, чуноне ки дар сухани Худо омадааст: «Сипас қалбҳои шумо баъд аз он қасат (сахт) шуд» (Сураи Бақара, ояти 74) ва инчунин мефармояд: «Пас вайл (ҳалокат ва вовайло) бар касоне, ки қалбҳояшон [аз зикри Худо] қасия (сахт ва сангдил) аст» (Сураи Зумар, ояти 22)[1].

 

 

Аз натиҷаҳои бемории қалбҳо

Дар ин ҷо алфозе (калимаҳое) ҳастанд, ки ба «қасват» (сангдилӣ) наздиканд ё ба он шабоҳат доранд ва далолат бар марги қалб мекунанд — паноҳ бар Худо — агар соҳибаш аз ҷумлаи касоне бошад, ки қалбро ҳини бемориаш эҳмол карда (беаҳамиятӣ карда), ба он таваҷҷуҳ нанамудааст ва онро бо зикри Худо табобат накардааст. Пас, ин беаҳамиятӣ ӯро ба натиҷаҳои [даҳшатноки] бемории қалб расонид, мисли:

1.     Ақфол (Қуфлҳо): Ки бар онҳо қуфл зада шавад, чуноне ки Худо фармуд: «Оё бар қалбҳо қуфлҳои онҳост?» (Сураи Муҳаммад, ояти 24). Пас бар ин қалбҳо қуфл зада мешавад [ва дигар нури ҳақ ба онҳо намедарояд].

2.     Рон (Занг): Худо фармуд: «Ҳаргиз на! Балки бар қалбҳои онҳо он чӣ (аз гуноҳон) касб мекарданд, рон (занг) бастааст» (Сураи Мутаффифин, ояти 14).

3.     Тағлиф (Ғилоф): Ё ин ки пӯшида шаванд, чуноне ки Худо фармуд: «Ва гуфтанд: қалбҳои мо ғулф (дар парда ва ғилоф) аст» (Сураи Бақара, ояти 88).

4.     Адам-ул-фиқҳ (Нафаҳмидан): Чуноне ки Худо фармуд: «Барои онҳо қалбҳоест, ки бо онҳо намефаҳманд (ҳақиқатро дарк намекунанд)» (Сураи Аъроф, ояти 179).

5.     Табъ (Муҳр) ва Зайғ (Каҷравӣ): Чуноне ки Худо фармуд: «Вақте (аз ҳақ) каҷ шуданд, Худо қалбҳои онҳоро зайғ (каҷ) гардонид» (Сураи Саф, ояти 5).

6.     Ъамо (Кӯрӣ): Худо фармуд: «Ҳамоно чашмҳо кӯр намешаванд, вале қалбҳое, ки дар синаҳо ҳастанд, кӯр мешаванд» (Сураи Ҳаҷ, ояти 46).

Худованди таборак ва таъоло бисёре аз натиҷаҳои марги қалбро мисли инҳо зикр кардааст ва агар мо дар Қуръон ҳаққи тадаббурро (андешаи амиқро) адо кунем, ҳатман бисёре аз ин мавозеъро (ҷойҳоро) дар мавриди бемории қалб ва марги он пайдо менамоем; ва беш аз ин ё мисли инро дар мавриди амалҳои қалб хоҳем ёфт[2].



[1] Шарҳ:

1.      Силсиламаротиби суқути қалб:

Муаллиф ба нуктаи бисёр нозук ишора кард: Мараз -> Шиддати мараз -> Марг (Қасват).
Ибни Ҷавзӣ дар «Талбиси Иблис» мегӯяд, ки шайтон аввал бо гуноҳ ба қалб захм мезанад (беморӣ). Агар тавба нашуд, захм калон мешавад ва вақте қалб пур аз захм шуд, дигар эҳсос намекунад ва мемирад. Қалби мурда ҳамон санг аст, ки на аз оят таъсир мегирад ва на аз марги наздикон.

2.      Ҳақиқати «Қалби Салим»:

Ибни Ҷавзӣ таъкид мекунад, ки «саломатӣ» танҳо набудани гуноҳ нест, балки «таҷарруд» (урён шудан аз вобастагиҳо) аст. Қалби Иброҳим (а) ба он хотир салим буд, ки вақте ӯро ба оташ мепартофтанд, ҷуз Худо ба ҳеҷ кас (ҳатто ба Ҷабраил) рӯ наовард. Саломатӣ яъне дар қалб ҷуз Худо касе подшоҳӣ накунад.

3.      Нифоқ — саратони имон:

Дар матн омадааст, ки мӯъмин бештар аз нифоқ метарсад. Ибни Ҷавзӣ нақл мекунад, ки бузургони саҳоба (р) ҳамеша метарсиданд, ки мабодо мунофиқ бошанд. Чаро? Зеро мунофиқ зоҳирашро ислоҳ мекунад, вале ботинашро мегузорад. Ибни Ҷавзӣ мегӯяд: «Мунофиқ мисли касест, ки дарвозаи қасрашро бо тилло оро додааст, вале даруни қаср пур аз наҷосат аст».

4.      Мисоли борон (Сойиб) ва Барқ:

Ин таҳлили матн бисёр амиқ аст. Мунофиқ нури ҳақро мебинад (барқ), вале чун дилаш мариз аст, ин нур ба ҷои роҳ нишон додан, ӯро метарсонад. Зеро имон «масъулият» дорад ва мунофиқ аз масъулият метарсад. Ӯ мехоҳад аз нафъи имон истифода барад (нури барқ), вале аз душвориҳои он (раъду торикиҳо) фирор кунад.

 

Хулоса:

Қалби солим нишонааш «итминон» (оромиши дарунӣ) аст. Агар дар зиндагӣ ҳамеша дар изтиробед, ҳатто агар ибодат ҳам кунед, бидонед, ки қалбатон ниёзи ба табобат дорад. Табобати он дар «Зикр» ва «Ихлос» (танҳо барои Худо кор кардан) аст. Аз сангдилӣ битарсед, зеро сангдилӣ нишонаи он аст, ки робитаи шумо бо осмон қатъ шудааст.

 

[2] Шарҳ:

1.      Занҷираи ҳалокат (Рон -> Табъ -> Ақфол):

Ибни Ҷавзӣ мегӯяд, ки гуноҳ аввал мисли як нуқтаи сиёҳ бар оинаи дил менишинад. Ин «Рон» (занг) аст. Агар инсон онро бо истиғфор пок накунад, тамоми оинаро мегирад ва ба «Табъ» (муҳр) табдил меёбад. Вақте муҳр зада шуд, қалб «Муқфал» (қуфлшуда) мегардад. Инсон бояд бидонад, ки ҳар гуноҳ калиди як қуфли навест бар дари ҳидоят.

2.      Мафҳуми «Кӯрии Ботин»:

Ин ҷо муаллиф ба ояти Сураи Ҳаҷ ишора кард. Ибни Ҷавзӣ дар ин бора мефармояд: «Аҷаб аз касе, ки агар чашми сараш хира шавад, ба назди табибон медавад ва молашро сарф мекунад, вале вақте чашми дилаш кӯр мешавад, парвое надорад». Кӯрии қалб яъне инсон охиратро мебинад, вале ба он бовар намекунад ва дунёи фонӣ ба назараш боқӣ менамояд.

3.      «Зайғ» ва ҷазои ҳамоҳанг:

Ояти «Вақте каҷ шуданд, Худо дилҳояшонро каҷ кард» нишон медиҳад, ки каҷравии қалб ҷазои амали худи инсон аст. Ибни Ҷавзӣ мегӯяд: «Худованд ҳеҷ гоҳ қалби мустақимро бесабаб каҷ намекунад, магар ин ки банда худаш аз роҳ берун қадам гузорад».

4.      Аҳамияти табобати фаврӣ:

Ибни Ҷавзӣ ҳамеша таъкид мекунад: «Ҳар кас бемории қалбашро хурд шуморад, ба зудӣ ҷанозаи имонашро хоҳад дид». Табобат танҳо дар ду чиз аст: Зикри зиёд (барои кандани зангҳо) ва Тадаббури Қуръон (барои шикастани қуфлҳо).

 

Хулосаи ин баҳс:

Мо бо ин ду қисмат фаҳмидем, ки қалб метавонад дар се ҳолат бошад: Салим (мисли офтоб дурахшон), Мариз (мисли ҳавои ғуборолуд) ва Маййит (мисли шаби тор). Оёте, ки дар бораи «қуфл», «занг» ва «кӯрӣ» омадаанд, ҳушдор ҳастанд, то мо пеш аз он ки фурсат аз даст равад, ба назди табиби ҳақиқӣ (Худо) ва дорухонаи раҳмат (Қуръон) баргардем.

 

ҲОЗИР ДАР СОМОНА

Ҳоло дар сомона 290 меҳмонҳо ва ҳеҷ истифодабарандае нест