Аз ҳарфи Қуръон то амали мӯъмин
"Оё медонед, ки чаро қироати Қуръон ҳеҷ гоҳ малоловар намешавад? Ва чаро Худованд моро дар ин дунё «беҳуда» раҳо накардааст? Дар ин дарси видеоӣ (ё аудиоӣ) мо сафари маънавии худро аз тафсири сураи «Набаъ» оғоз мекунем. Мо на танҳо маънои луғавии оятҳо, балки паёми амалии Аллоҳро барои зиндагии имрӯзаамон меомӯзем. Аз эъҷози балоғатии каломи ваҳй то ҳукмҳои сураи «Ҳуҷурот» дар бораи ғайбат, бадгумонӣ ва бародарии имонӣ — ин дарс посух ба саволи асосии ҳар як мусулмон аст: Худованд аз ман чӣ мехоҳад? Бо мо ҳамроҳ шавед ва зиндагии худро бо нури фаҳмиши Қуръон равшан созед."
Дар поён мухтасари ба шакли навишта ва пурра ба шакли садо тақдим мегардад...>>>>>
بسم الله الرحمن الرحيم
الحمد لله رب العالمين. والصلاة والسلام على المبعوث رحمة للعالمين، وعلى آله وصحبه أجمعين
أما بعد...Дарси аввал: Муқаддимаи фарогир мр-3
Хулосаи фарогири дарс: «Қуръон — Роҳнамои зиндагӣ, на танҳо қироат»
Ин дарс як сафари амиқи маънавӣ ба олами тафсир аст, ки аз сураи мубораки «Набаъ» оғоз гардида, то умқи масъалаҳои ахлоқии ҷомеа нуфуз мекунад. Меҳвари асосии ин омӯзиш на танҳо шиносоӣ бо матни оятҳо, балки пайдо кардани посух ба саволи ҳаётии ҳар як мусулмон аст: «Худованд дар ин оят аз ман чӣ мехоҳад?»
Паҳлӯҳои асосии дарс:
- Фалсафаи вуҷуд: Инсон дар ин олам беҳуда ва «судан» раҳо нашудааст. Раҳмати Аллоҳ Таоло, ки аз меҳри волидайн болотар аст, тавассути Қуръон роҳи наҷотро барои башарият муайян кардааст.
- Эъҷози ҷовидона: Дарс ба мо нишон медиҳад, ки чаро Қуръон шеър нест. Мо меомӯзем, ки чӣ гуна илми балоғат ва назми илоҳӣ боис мешавад, ки сураҳо (мисли сураи «Фотиҳа») бо вуҷуди ҳазорон бор такрор шудан, ҳеҷ гоҳ малоловар набошанд ва ҳамеша қалбро зинда нигоҳ доранд.
- Ганҷинаи тафсирҳо: Шиносоӣ бо услубҳои мухталифи тафсир — аз таҳлилҳои луғавии «Насафӣ» ва балоғати «Кашшоф» то истихроҷи аҳкоми шаръӣ дар тафсирҳои «Қуртубӣ» ва «Ҷассос».
- Инқилоби ахлоқӣ: Қисмати амалии дарс ниқоби бадгумонӣ, ғайбат ва таҷассусро аз рӯи муносибатҳои мо бармекашад. Мо меомӯзем, ки бародарии имонӣ танҳо як истилоҳ нест, балки масъулиятест, ки бояд моро аз масхара ва паст задани якдигар боздорад.
Хатми сухан:
Зиндагии бе фаҳмиши Қуръон мисли бозии кӯдакона беҳадаф аст. Ин дарс моро даъват мекунад, ки аз доираи калимаҳо берун равем ва имони худро дар оинаи амал — бо тарк кардани гумонҳои бад ва эҳтироми шарафи инсонӣ — комил созем.
Зиндагии бе фаҳмиши Қуръон мисли бозии кӯдакона беҳадаф аст. Ин дарс моро даъват мекунад, ки аз доираи калимаҳо берун равем ва имони худро дар оинаи амал — бо тарк кардани гумонҳои бад ва эҳтироми шарафи инсонӣ — комил созем.
Маълумоти мухтасар дар бораи тафсирҳое, ки дар сӯҳбат зикр шудаанд:
1. «Тафсири Ҷалолайн» (تفسير الجلالين) яке аз машҳуртарин ва муътамадтарин тафсирҳои мухтасари Қуръони Карим мебошад.
2. «Тафсири Насафӣ» (تفسير النسفي), ки номи аслии он «Мадорику-т-танзил ва ҳақоиқу-т-таъвил» (مدارك التنزيل وحقائق التأويل) мебошад, яке аз тафсирҳои муътабар ва машҳури аҳли суннат аст.
Инҳо маълумоти асосӣ дар бораи он:
1. Муаллифон
Ин тафсирро ду олими бузург бо номи «Ҷалолиддин» навиштаанд, бинобар ин онро «Ҷалолайн» (яъне ду Ҷалол) меноманд:
- Ҷалолиддини Маҳаллӣ (ваф. 1459 м.): Ӯ қисми дуюми Қуръонро (аз сураи Каҳф то охири сураи Нос) ва сураи Фотиҳаро тафсир кардааст.
- Ҷалолиддини Суютӣ (ваф. 1505 м.): Шогирди ӯ буд, ки пас аз вафоти устодаш қисми аввалро (аз сураи Бақара то охири сураи Исрои) дар муддати кӯтоҳе (тақрибан 4 моҳ) такмил дод.
2. Хусусиятҳои тафсир
- Мухтасар будан: Ин тафсир бо забони хеле сода ва кӯтоҳ навишта шудааст. Гуфта мешавад, ки шумораи калимаҳои ин тафсир тақрибан баробари шумораи калимаҳои худи Қуръон аст.
- Услуб: Муаллифон кӯшиш кардаанд, ки танҳо маънои калимаҳои душворро шарҳ диҳанд ва мақсади оятро дар як ҷумлаи кӯтоҳ баён кунанд.
- Мазҳаб: Ҳарду муаллиф пайрави мазҳаби Шофеӣ буданд, бинобар ин дар масъалаҳои фиқҳӣ аз ин мазҳаб истифода шудааст.
- Маҳбубият: Аз сабаби осонфаҳмӣ ва кӯтоҳ буданаш, ин китоб дар тамоми мадрасаҳои ҷаҳони ислом (аз ҷумла Тоҷикистон ва Осиёи Марказӣ) ҳамчун аввалин китоби дарсии тафсир омӯзонида мешавад.
Ин тафсир барои касоне, ки мехоҳанд маънои оятҳоро зуд ва бидуни тафсилоти зиёд фаҳманд, беҳтарин манбаъ ба шумор меравад.
Инҳо маълумоти калидӣ дар бораи ин тафсир ба забони тоҷикӣ:
1. Муаллиф
Муаллифи он Имом Абулбаракот Абдуллоҳ ибни Аҳмад ибни Маҳмуди Насафӣ (вафоташ соли 710 ҳиҷрӣ / 1310 милодӣ) мебошад. Ӯ аз шаҳри Насаф (Қаршии имрӯза дар Ӯзбекистон) буда, яке аз олимони бузурги мазҳаби Ҳанафӣ ва ақидаи Мотуридия ба шумор меравад.
2. Хусусиятҳои тафсир
- Мазҳаб: Ин тафсир бар асоси мазҳаби Ҳанафӣ навишта шудааст ва дар оятҳои аҳком, далелҳои ин мазҳабро баён мекунад.
- Ақида: Муаллиф дар масъалаҳои эътиқодӣ аз дидгоҳи Мотуридия дифоъ карда, ба муътазила ва дигар гурӯҳҳо посухҳои илмӣ додааст.
- Услуб: Ин тафсир «миёнаҳаҷм» аст (на хеле дароз ва на хеле кӯтоҳ). Забони он бисёр сода, равон ва дақиқ мебошад.
- Ҷанбаи адабӣ: Насафӣ ба ҷанбаҳои балоғат, фасоҳат ва ироби оятҳо таваҷҷуҳи махсус додааст.
- Дурӣ аз исроилиёт: Яке аз бартариҳои ин тафсир он аст, ки муаллиф кӯшиш кардааст аз нақлҳои дурӯғ ва қиссаҳои беасоси исроилӣ худдорӣ кунад.
3. Манбаъҳои тафсир
Имом Насафӣ тафсири худро аз ду манбаи асосӣ хулоса ва таҳзиб кардааст:
- Тафсири «Ал-Кашшоф»-и Замахшарӣ (ҷанбаҳои балоғиро гирифта, ақидаҳои муътазилиро аз он дур кардааст).
- Тафсири «Анвору-т-танзил»-и Байзовӣ.
Ин китоб дар тӯли асрҳо дар мадрасаҳои динии Осиёи Марказӣ, Ҳиндустон ва Туркия ҳамчун яке аз асоситарин китобҳои дарсии тафсир омӯзонида мешавад.
3. «Тафсири Қуртубӣ», ки номи аслии он «Ал-Ҷомеъ ли аҳкомил-Қуръон» (الجامع لأحكام القرآن) мебошад, яке аз бузургтарин ва муҳимтарин тафсирҳои олам ба шумор меравад.
Маълумоти асосӣ дар бораи ин тафсир:
1. Муаллиф
Муаллифи он Имом Абуабдуллоҳ Муҳаммад ибни Аҳмади Қуртубӣ (вафоташ соли 1273 м. / 671 ҳ.) мебошад. Ӯ дар шаҳри Қуртуба (Кордова)-и Андалус (Испанияи имрӯза) ба дунё омада, сипас ба Миср ҳиҷрат кардааст.
2. Хусусиятҳои ин тафсир:
- Тафсири фиқҳӣ: Ин китоб беҳтарин манбаъ барои фаҳмидани аҳкоми шариат аз оятҳои Қуръон аст. Муаллиф оятҳоеро, ки ба масъалаҳои фиқҳӣ (намоз, рӯза, муомилот ва ғайра) рабт доранд, бо тафсилоти зиёд шарҳ медиҳад.
- Мазҳаб ва инсоф: Имом Қуртубӣ худаш пайрави мазҳаби Моликӣ буд, вале дар тафсираш бисёр боинсоф аст. Агар далели мазҳабҳои дигар (Ҳанафӣ, Шофеӣ ё Ҳанбалӣ) қавитар бошад, онро зикр мекунад ва аз таассуби мазҳабӣ дур аст.
- Ҷанбаҳои дигар: Илова бар фиқҳ, ӯ ба масъалаҳои луғат, наҳв (грамматика), қироатҳо ва аҳодиси Набавӣ таваҷҷуҳи зиёд додааст.
- Радди исроилиёт: Қуртубӣ аз нақли қиссаҳои беасос ва дурӯғи исроилӣ худдорӣ карда, бештар ба аҳодиси саҳеҳ такя мекунад.
3. Чаро ин тафсир муҳим аст?
Ин китоб як донишномаи (энциклопедия) бузурги илмӣ аст. Олимон мегӯянд, ки «Тафсири Қуртубӣ» барои ҳар як фақеҳ ва пажӯҳишгари улуми исломӣ як манбаи ҳатмӣ ва ногузир мебошад.
Ин тафсир бо ҳаҷми калонаш (дар баъзе нашрҳо зиёда аз 20 ҷилд) яке аз пурмӯҳтавотарин тафсирҳо дар таърихи ислом шинохта мешавад.
4. «Тафсири Ҷассос», ки номи аслии он «Аҳкому-л-Қуръон» (أحكام القرآن) мебошад, яке аз муҳимтарин ва қадимитарин манбаъҳои фиқҳӣ дар мазҳаби Ҳанафӣ ба шумор меравад.
Маълумоти асосӣ дар бораи ин китоб:
1. Муаллиф
Муаллифи он Имом Абубакр Аҳмад ибни Алӣ Розӣ, машҳур ба Ҷассос (вафоташ соли 370 ҳиҷрӣ / 981 милодӣ) мебошад. ӯ дар шаҳри Рай ба дунё омада, баъдан дар Бағдод зиндагӣ кардааст ва яке аз бузургтарин пешвоёни мазҳаби Ҳанафӣ дар замони худ буд.
2. Хусусиятҳои ин тафсир:
- Тафсири фиқҳӣ: Ин китоб тафсири тамоми оятҳои Қуръон нест. Муаллиф танҳо оятҳоеро шарҳ медиҳад, ки аз онҳо ҳукмҳои шаръӣ (мисли намоз, закот, ҳаҷ, муомилот, никоҳ ва ғайра) гирифта мешаванд.
- Ҳимояи мазҳаби Ҳанафӣ: Ин китоб ҳамчун «Энциклопедияи фиқҳии Ҳанафӣ» шинохта мешавад. Имом Ҷассос оятҳои аҳкомро мувофиқи усул ва қавоиди Имом Абуҳанифа ва шогирдони ӯ шарҳ дода, қудрати далелҳои ин мазҳабро исбот мекунад.
- Мунозира ва баҳс: Ҷассос бо услуби қавӣ ва илмӣ бо дигар мазҳабҳо (хусусан Шофеия) баҳс мекунад, назарҳои онҳоро зикр менамояд ва бо далелҳои Қуръонӣ посух медиҳад.
- Алоқа бо Усули фиқҳ: Ин китоб танҳо тафсир нест, балки пур аз қоидаҳои «Усули фиқҳ» аст. Муаллиф нишон медиҳад, ки чӣ тавр аз як калимаи Қуръон ҳукми шаръӣ истихроҷ карда мешавад.
3. Аҳамияти он:
Барои ҳар касе, ки мехоҳад асосҳои фиқҳи мазҳаби Ҳанафиро мустақиман аз Қуръони Карим бифаҳмад, ин китоб аввалин ва муътамадтарин манбаъ ба шумор меравад. Олимони баъдина, ки дар бораи аҳкоми Қуръон китоб навиштаанд, ҳама аз «Аҳкому-л-Қуръон»-и Ҷассос истифода бурдаанд.
5. «Тафсири Ибни Касир», ки номи аслии он «Тафсиру-л-Қуръони-л-Азим» (تفسير القرآن العظيم) мебошад, яке аз машҳуртарин ва паҳншудатарин тафсирҳои Қуръон дар олами ислом ба шумор меравад.
Маълумоти асосӣ дар бораи ин тафсир ба забони тоҷикӣ:
1. Муаллиф
Муаллифи он Имом Имодуддин Исмоил ибни Умар ибни Касир (вафоташ соли 1373 м. / 774 ҳ.) мебошад. Ӯ олими бузурги Шом (Сурия), муаррихи машҳур (муаллифи китоби «Ал-Бидоя ва-н-ниҳоя») ва яке аз шогирдони барҷастаи Ибни Таймия буд.
2. Хусусиятҳои ин тафсир:
- Тафсир бар асоси нақл (би-л-маъсур): Ин тафсир бо услуби қадимӣ ва муътамади «тафсири Қуръон бо Қуръон» навишта шудааст. Яъне, муаллиф аввал як оятро бо ояти дигари Қуръон, сипас бо аҳодиси Пайғамбар (с) ва баъдан бо суханони саҳобаву тобеин шарҳ медиҳад.
- Санҷиши аҳодис: Ибни Касир худаш олими бузурги илми ҳадис буд. Бинобар ин, ӯ ҳангоми зикри аҳодис дар бораи саҳеҳ ё заиф будани онҳо назар медиҳад.
- Мубориза бо исроилиёт: Яке аз бартариҳои муҳими ин тафсир он аст, ки муаллиф аз нақлҳои беасос ва қиссаҳои бофтаи яҳудиву насронӣ (исроилиёт) парҳез мекунад ва мардумро аз онҳо огоҳ месозад.
- Забони сода: Бар хилофи баъзе тафсирҳои мушкилфаҳм, забони Ибни Касир барои оммаи мардум ва донишҷӯён хеле фаҳмо ва равон аст.
3. Мақоми он:
Имрӯз «Тафсири Ибни Касир» дар аксари хонадонҳо ва масҷидҳои кишварҳои исломӣ мавҷуд аст. Он ҳамчун манбаи асосии илми тафсир эътироф шудааст ва барои фаҳмидани маънои дурусти Қуръон беҳтарин роҳнамо ба шумор меравад.
Бисёре аз олимон ин китобро пас аз «Тафсири Табарӣ» дуюмин тафсири муҳим дар таърихи ислом медонанд.
6. «Тафсири Замахшарӣ», ки номи аслии он «Ал-Кашшоф» (الكشاف عن حقائق غوامض التنزيل) мебошад, яке аз дурахшонтарин тафсирҳо дар заминаи адабиёт, балоғат ва забони арабӣ эътироф мешавад.
Маълумоти асосӣ дар бораи ин тафсир ба забони тоҷикӣ:
1. Муаллиф
Муаллифи он Имом Маҳмуд ибни Умари Замахшарӣ (вафоташ соли 1144 м. / 538 ҳ.) мебошад. Ӯро бо лақаби «Ҷоруллоҳ» (Ҳамсояи Худо) мешиносанд, зеро муддати зиёде дар Макка, дар канори Каъба зиндагӣ кардааст. Замахшарӣ дар илми наҳв, луғат ва балоғат пешвои замони худ буд.
2. Хусусиятҳои ин тафсир:
- Мӯъҷизаи балоғӣ: Ин тафсир беҳтарин манбаъ барои касонест, ки мехоҳанд зебоӣ, фасоҳат ва балоғати Қуръонро дарк кунанд. Муаллиф бо дақиқкории зиёд шарҳ медиҳад, ки чаро дар як оят маҳз ҳамин калима истифода шудааст ва сирри назми Қуръон дар чист.
- Услуби «Агар гӯӣ... гӯям...»: Замахшарӣ тафсири худро дар шакли саволу ҷавоб (فإن قلت... قلت...) навиштааст. Ӯ саволҳои бисёр дақиқи забониро ба миён мегузорад ва ба онҳо посухҳои илмӣ медиҳад.
- Мазҳаби эътиқодӣ: Замахшарӣ пайрави мазҳаби Муътазила буд. Ӯ дар тафсираш кӯшиш кардааст, ки ақидаҳои ин мазҳабро бо истифода аз илми забоншиносӣ исбот кунад. Бинобар ин, олимони аҳли суннат ҳамеша таъкид мекунанд, ки ҳангоми хондани ин китоб бояд аз назарҳои ақидавии ӯ боэҳтиёт буд.
- Таъсир ба дигар тафсирҳо: Қариб тамоми муфассирони баъд аз ӯ (ба монанди Байзовӣ, Насафӣ ва Абуссууд) дар бахши балоғат ва луғат аз «Кашшоф»-и Замахшарӣ истифода бурдаанд.
3. Аҳамияти он:
Олимон мегӯянд: «Агар тафсири Замахшарӣ намебуд, асрори балоғати Қуръон барои мо пӯшида мемонд». Ин китоб барои донишҷӯёни факултаҳои забони арабӣ ва мутахассисони улуми Қуръонӣ ҳамчун як дастури асосӣ боқӣ мемонад.
7. «Тафсири Ҳаққӣ», ки бо номи асосии «Рӯҳул-баён» (روح البيان في تفسير القرآن) машҳур аст, яке аз пуртарафдортарин тафсирҳои ирфонӣ ва ахлоқӣ дар таърихи ислом ба шумор меравад.
Маълумоти асосӣ дар бораи ин тафсир ба забони тоҷикӣ:
1. Муаллиф
Муаллифи он Исмоил Ҳаққӣ Брусоӣ (вафоташ соли 1725 м. / 1137 ҳ.) мебошад. ӯ аз олимони бузурги давлати Усмонӣ ва аз шайхони тариқати Хилватия буд. Ӯ дар шаҳри Бурсаи Туркия зиндагӣ ва фаъолият кардааст.
2. Хусусиятҳои ин тафсир:
- Тафсири ирфонӣ (ишорӣ): Ин китоб танҳо маънои зоҳирии оятҳоро шарҳ намедиҳад, балки бештар ба маъноҳои ботинӣ, ишораҳои рӯҳонӣ ва тарбияи нафс таваҷҷуҳ мекунад.
- Мазҳаб: Муаллиф дар масъалаҳои фиқҳӣ ба мазҳаби Ҳанафӣ такя кардааст ва ҳукмҳоро мувофиқи ин мазҳаб баён мекунад.
- Ашъори форсӣ: Яке аз вижагиҳои беназири ин тафсир дар он аст, ки муаллиф барои шарҳи бештари матолиб аз ашъори орифони бузурги форсу тоҷик, аз ҷумла Мавлоно Ҷалолиддини Балхӣ (Румӣ), Шайх Саъдии Шерозӣ ва Ҳофизи Шерозӣ бисёр истифода бурдааст.
- Панду андарз: Китоб سرشار аз ҳикоятҳои пандомӯз, қиссаҳои паёмбарон ва маوعظҳои ахлоқӣ мебошад, ки барои воизон ва хатибон манбаи хеле хуб аст.
3. Аҳамияти он:
«Рӯҳул-баён» дар байни мардуми Осиёи Марказӣ (аз ҷумла Тоҷикистон), Туркия ва Покистон маҳбубияти хос дорад. Ин тафсир барои касоне, ки мехоҳанд Қуръонро аз нигоҳи ишқу ирфон ва тазкияи нафс мутолиа кунанд, беҳтарин интихоб аст.
Аз сабаби ҳаҷми калонаш (дар баъзе нашрҳо 10 ҷилд), он як донишномаи бузурги тарбиявӣ ва маънавӣ маҳсуб мешавад.