РОҲИ НАҶОТ АЗ БУНБАСТҲОИ РӮҲӢ:
ДАР ПАРТАВИ «ДАРДУ ДАВО»
Оё эҳсос мекунед, ки гоҳе бо вуҷуди талошҳои зиёд, мушкилоти рӯҳӣ ё ахлоқӣ шуморо раҳо намекунанд? Имом Ибни Қайими Ҷавзия дар асари безаволи худ «Дард ва Даво», ки бо номи «Ҷавоби кофӣ» низ машҳур аст, роҳи воқеии шифоро нишон медиҳад. Ин китоб танҳо як маҷмӯаи панду андарз нест, балки як дастури дақиқи ташхиси бемориҳои қалб ва дармони онҳо тавассути Қуръон ва суннат аст.
Мо дар ин силсила кӯшиш кардем, ки ин ганҷинаи илмиро бо забони содда ва фаҳмо пешкаши шумо созем, то нуктаҳои нозуки шаръӣ ва ахлоқии он барои ҳар як ҷӯяндаи ҳақиқат дастрас бошад. Биёед бо ҳам биомӯзем, ки чаро гоҳе дуоҳои мо мустаҷоб намешаванд ва чӣ гуна метавон бо покии луқма ва ҳузури қалб ба оромиши воқеӣ расид.
Бисмиллоҳи‑р‑раҳмони‑р‑раҳим
Алҳамду лиллоҳи рабби‑л‑ъоламин. Ва‑с‑салоту ва‑с‑салому ало Расули‑л‑лоҳ ва ало олиҳи ва саҳбиҳи аҷмаъин.
Аммо баъд...
[БАРОИ ҲАР ДАРДЕ ДАВОЕСТ]
Ба номи Худованди Бахшандаи Меҳрубон
Ва аз Ӯ ёрӣ металабем.
Чӣ мегӯянд сарони уламо ва пешвоёни дин — ки Худованд аз ҳамаи онҳо розӣ бошад — дар бораи марде, ки ба балое гирифтор шудааст ва медонад, ки агар ин бало дар ӯ идома ёбад, дунё ва охираташро фосид (табоҳ) мекунад? Ӯ барои дафъ кардани ин бало аз худ бо тамоми роҳҳо талош ва кӯшиш намуд, аммо он бало ҷуз шиддат ва шӯълаварӣ чизе наафзуд. Чораи дафъи он чист? Ва роҳи кушоиши он кадом аст? Худованд раҳм кунад бар касе, ки ба гирифторе ёрӣ расонад, ва Худованд дар ёрии банда аст, то вақте ки банда дар ёрии бародари худ бошад. Ба мо фатво диҳед, ки Худованд ба шумо аҷру подош диҳад ва раҳматашро бар шумо фурӯ резад
Пас, шайх, имом, олим, шайхулислом, муфтии мусулмонон, Шамсуддин Абу Абдуллоҳ ибни Абубакр Айюб, имоми мадрасаи Ҷавзия — ки Худованди Мутаол ӯро раҳмат кунад — чунин ҷавоб дод:
БАРОИ ҲАР ДАРДЕ ДАВОЕСТ
Ҳамд барои Худост.
Аммо баъд: Дар «Саҳеҳи Бухорӣ» аз ҳадиси Абуҳурайра (р) аз Паёмбар (с) собит шудааст, ки фармуданд: «Худованд ҳеҷ дардеро фуруд наовардааст, магар ин ки барои он шифоеро низ нозил кардааст».
Ва дар «Саҳеҳи Муслим» аз ҳадиси Ҷобир ибни Абдуллоҳ омадааст, ки Расули Худо (с) фармуданд: «Барои ҳар дарде давоест. Пас, агар даво ба дард мувофиқ ояд, ба изни Худованд шифо меёбад».
Ва дар «Муснади Имом Аҳмад» аз ҳадиси Усома ибни Шарик аз Паёмбар (с) омадааст, ки фармуданд: «Ҳамоно Худованд ҳеҷ дардеро нафиристодааст, магар ин ки барои он шифое нозил кардааст; Ҳар кӣ илмашро дошт, онро донист (кашф кард) ва ҳар кӣ надонист, аз он бехабар монд». Ва дар лафзи дигар омадааст: «Ҳамоно Худованд ҳеҷ дардеро қарор надодааст, магар ин ки барои он шифое ё давое қарор додааст, ба ҷуз як дард». Гуфтанд: «Эй Расули Худо, он чист?». Фармуданд: «Дарди пирӣ ((фарсудагӣ, ки давояш марг аст)». Тирмизӣ гуфтааст: «Ин ҳадиси саҳеҳ аст».
ДАВОИ НОДОНӢ ПУРСИШ АСТ
Ва ин (ҳадисҳо) тамоми дардҳои қалб, рӯҳ ва бадан ва давоҳои онҳоро дар бар мегирад. Паёмбар (с) ҷаҳлро дард ва пурсиш аз уламоро давои он қарор доданд.
Абудовуд дар «Сунан»-и худ аз ҳадиси Ҷобир ибни Абдуллоҳ ривоят кардааст, ки гуфт: «Ба сафаре баромадем ва ба сари яке аз мо санге бархӯрда, онро захмӣ кард. Сипас он мард эҳтилом шуд (ниёз ба ғусл пайдо кард) ва аз ҳамроҳонаш пурсид: «Оё барои ман иҷозати таяммумро раво мебинед?». Гуфтанд: «Барои ту иҷозате (дар таяммум) намебинем, дар ҳоле ки тавоноии истифодаи обро дорӣ». Пас он мард ғусл кард ва фавтид. Вақте ба назди Расули Худо (с) омадем, аз ин ҳодиса хабардор шуданд ва фармуданд: «Ӯро куштанд, Худо онҳоро бикушад! Чаро вақте намедонистанд, напурсиданд? Ҳамоно шифои нодонӣ (ва дармондагӣ дар сухан) пурсиш аст. Барояш кофӣ буд, ки таяммум кунад ва бар захми худ порчае бибандад, сипас бар он масҳ кашад ва боқимондаи баданашро бишӯяд».
Пас (Паёмбар) хабар доданд, ки ҷаҳл дард аст ва шифои он пурсиш мебошад[1].
[1] Шарҳи комили Фасли «Муқаддима 01»
[Барои ҳар дард давоест]
Ин фасл муқаддимаи китоб аст ва тавассути як савол (пурсиш) оғоз мешавад, ки муаллиф (Ибни Қайим) онро ҳамчун чорчӯба барои мавзӯи асосии китобаш истифода кардааст. Мавзӯи марказӣ ин аст, ки ҳар як мушкилот, хоҳ ҷисмонӣ, хоҳ равонӣ ва хоҳ динӣ бошад, роҳи ҳал ва давои худро дорад.
Бахши 1: Савол ва дархости фатво
Матн бо муроҷиати шахсе оғоз мешавад, ки ба як "бало" ё мусибати сангин гирифтор аст. Ин мусибат чунон ҷиддӣ аст, ки агар идома ёбад, ҳам зиндагии дунявӣ ва ҳам охирати ӯро табоҳ мекунад. Мушкил дар он аст, ки тамоми талошҳои шахсӣ барои рафъи ин бало бенатиҷа мондаанд ва ҳатто вазъиятро бадтар кардаанд.
· Нуктаи асосӣ: Ин савол на танҳо дар бораи як бемории ҷисмонӣ аст, балки бештар ба бемориҳои қалбӣ (гуноҳ, васваса, майлҳои зиёновар) ишора мекунад. Таъкид ба он аст, ки ин ҳолат ба дараҷае расидааст, ки ҳаёти динии шахсро зери хатар гузоштааст.
· Ҳадафи муаллиф: Ибни Қайим бо ин савол хонандаро омода мекунад, ки роҳи ҳалли илоҳиро ҷустуҷӯ кунад. Ӯ бо истинод ба ояти Қуръон ва ҳадисҳо, ки "Худованд дар ёрии банда аст, то вақте ки банда дар ёрии бародари худ бошад", аҳамияти кӯмакпурсиро таъкид мекунад.
Бахши 2: Ҷавоби Имом Ибни Қайим ва асосҳои динӣ
Дар ин бахш муаллиф (Имом Шамсуддин Абу Абдуллоҳ ибни Қайим ал-Ҷавзия) ба савол ҷавоб медиҳад. Ҷавоби ӯ бар се ҳадиси саҳеҳ аз Паёмбар Муҳаммад (с) асос ёфтааст:
1. Ҳадиси Бухорӣ (аз Абуҳурайра): «Худованд ҳеҷ дардеро фуруд наовардааст, магар ин ки барои он шифоеро низ нозил кардааст».
2. Ҳадиси Муслим (аз Ҷобир): «Барои ҳар дарде давоест. Пас, агар даво ба дард мувофиқ ояд, ба изни Худованд шифо меёбад».
3. Ҳадиси Аҳмад (аз Усома ибни Шарик): «Ҳамоно Худованд ҳеҷ дардеро нафиристодааст, магар ин ки барои он шифое нозил кардааст... ба ҷуз як дард... пирӣ».
· Моҳияти ин ҳадисҳо: Ин матнҳо як қоидаи бунёдии исломиро муқаррар мекунанд: Мавҷудияти ҳалли ҳамаи мушкилот. Ҳар дард, мушкилот ё беморӣ, чӣ моддӣ ва чӣ маънавӣ, ҳалли худро дорад. Истисно танҳо пирӣ ё марг аст.
· Итминон: Ин бахш ба хонанда итминон медиҳад, ки ноумедӣ ҷоиз нест. Роҳи наҷот вуҷуд дорад, агар инсон онро пайдо кунад.
Бахши 3: Давои нодонӣ ва асоси илм
Дар қисми охирин, Ибни Қайим мафҳуми "дард ва даво"-ро васеъ мекунад. Ӯ мефаҳмонад, ки ин қоида на танҳо дардҳои ҷисмониро дар бар мегирад, балки дардҳои қалб, рӯҳ ва баданро низ фаро мегирад.
· Ҷаҳл ҳам дард аст: Муаллиф ҷаҳл (нодонӣ)-ро ҳамчун як навъи дард муаррифӣ мекунад ва давои онро "пурсиш аз уламо" медонад.
· Ҳадиси Абудовуд (дар бораи марди маҷрӯҳ): Қиссаи марде, ки захмӣ буд ва аз сабаби надонистани ҳукми шаръӣ (иҷозати таяммум ба ҷои ғусл) фавтид, далели равшани ин аст. Паёмбар (с) шахсонеро, ки бидуни дониш фатво доданд, маҳкум карда, гуфтанд: «Чаро вақте намедонистанд, напурсиданд? Ҳамоно шифои нодонӣ пурсиш аст».
· Хулосаи фасл: Ин фасл таъкид мекунад, ки ҷустуҷӯи дониш (савол додан) як ҷузъи муҳими дарёфти шифо ва ҳалли мушкилот аст. Ин китоб маҳз ҳамон "пурсиш"-ест, ки давои дардҳои қалбӣ ва равониро меомӯзонад.
Хулоса:
Фасл асоси китобро мегузорад, ки ҳар мушкиле роҳи ҳал дорад ва барои ёфтани он роҳ бояд дониш омӯхт ва аз аҳли илм пурсид. Ин китоб қасд дорад, ки давои мушкилоти мураккаби қалб ва рӯҳи инсонро пешниҳод кунад.