РОҲИ НАҶОТ АЗ БУНБАСТҲОИ РӮҲӢ:
ДАР ПАРТАВИ «ДАРДУ ДАВО»
Оё эҳсос мекунед, ки гоҳе бо вуҷуди талошҳои зиёд, мушкилоти рӯҳӣ ё ахлоқӣ шуморо раҳо намекунанд? Имом Ибни Қайими Ҷавзия дар асари безаволи худ «Дард ва Даво», ки бо номи «Ҷавоби кофӣ» низ машҳур аст, роҳи воқеии шифоро нишон медиҳад. Ин китоб танҳо як маҷмӯаи панду андарз нест, балки як дастури дақиқи ташхиси бемориҳои қалб ва дармони онҳо тавассути Қуръон ва суннат аст.
Мо дар ин силсила кӯшиш кардем, ки ин ганҷинаи илмиро бо забони содда ва фаҳмо пешкаши шумо созем, то нуктаҳои нозуки шаръӣ ва ахлоқии он барои ҳар як ҷӯяндаи ҳақиқат дастрас бошад. Биёед бо ҳам биомӯзем, ки чаро гоҳе дуоҳои мо мустаҷоб намешаванд ва чӣ гуна метавон бо покии луқма ва ҳузури қалб ба оромиши воқеӣ расид.
Бисмиллоҳи‑р‑раҳмони‑р‑раҳим
Алҳамду лиллоҳи рабби‑л‑ъоламин. Ва‑с‑салоту ва‑с‑салому ало Расули‑л‑лоҳ ва ало олиҳи ва саҳбиҳи аҷмаъин.
Аммо баъд...
[БАРОИ ҲАР ДАРДЕ ДАВОЕСТ]
Ба номи Худованди Бахшандаи Меҳрубон
Ва аз Ӯ ёрӣ металабем.
Чӣ мегӯянд сарони уламо ва пешвоёни дин — ки Худованд аз ҳамаи онҳо розӣ бошад — дар бораи марде, ки ба балое гирифтор шудааст ва медонад, ки агар ин бало дар ӯ идома ёбад, дунё ва охираташро фосид (табоҳ) мекунад? Ӯ барои дафъ кардани ин бало аз худ бо тамоми роҳҳо талош ва кӯшиш намуд, аммо он бало ҷуз шиддат ва шӯълаварӣ чизе наафзуд. Чораи дафъи он чист? Ва роҳи кушоиши он кадом аст? Худованд раҳм кунад бар касе, ки ба гирифторе ёрӣ расонад, ва Худованд дар ёрии банда аст, то вақте ки банда дар ёрии бародари худ бошад. Ба мо фатво диҳед, ки Худованд ба шумо аҷру подош диҳад ва раҳматашро бар шумо фурӯ резад
Пас, шайх, имом, олим, шайхулислом, муфтии мусулмонон, Шамсуддин Абу Абдуллоҳ ибни Абубакр Айюб, имоми мадрасаи Ҷавзия — ки Худованди Мутаол ӯро раҳмат кунад — чунин ҷавоб дод:
БАРОИ ҲАР ДАРДЕ ДАВОЕСТ
Ҳамд барои Худост.
Аммо баъд: Дар «Саҳеҳи Бухорӣ» аз ҳадиси Абуҳурайра (р) аз Паёмбар (с) собит шудааст, ки фармуданд: «Худованд ҳеҷ дардеро фуруд наовардааст, магар ин ки барои он шифоеро низ нозил кардааст».
Ва дар «Саҳеҳи Муслим» аз ҳадиси Ҷобир ибни Абдуллоҳ омадааст, ки Расули Худо (с) фармуданд: «Барои ҳар дарде давоест. Пас, агар даво ба дард мувофиқ ояд, ба изни Худованд шифо меёбад».
Ва дар «Муснади Имом Аҳмад» аз ҳадиси Усома ибни Шарик аз Паёмбар (с) омадааст, ки фармуданд: «Ҳамоно Худованд ҳеҷ дардеро нафиристодааст, магар ин ки барои он шифое нозил кардааст; Ҳар кӣ илмашро дошт, онро донист (кашф кард) ва ҳар кӣ надонист, аз он бехабар монд». Ва дар лафзи дигар омадааст: «Ҳамоно Худованд ҳеҷ дардеро қарор надодааст, магар ин ки барои он шифое ё давое қарор додааст, ба ҷуз як дард». Гуфтанд: «Эй Расули Худо, он чист?». Фармуданд: «Дарди пирӣ ((фарсудагӣ, ки давояш марг аст)». Тирмизӣ гуфтааст: «Ин ҳадиси саҳеҳ аст».
ДАВОИ НОДОНӢ ПУРСИШ АСТ
Ва ин (ҳадисҳо) тамоми дардҳои қалб, рӯҳ ва бадан ва давоҳои онҳоро дар бар мегирад. Паёмбар (с) ҷаҳлро дард ва пурсиш аз уламоро давои он қарор доданд.
Абудовуд дар «Сунан»-и худ аз ҳадиси Ҷобир ибни Абдуллоҳ ривоят кардааст, ки гуфт: «Ба сафаре баромадем ва ба сари яке аз мо санге бархӯрда, онро захмӣ кард. Сипас он мард эҳтилом шуд (ниёз ба ғусл пайдо кард) ва аз ҳамроҳонаш пурсид: «Оё барои ман иҷозати таяммумро раво мебинед?». Гуфтанд: «Барои ту иҷозате (дар таяммум) намебинем, дар ҳоле ки тавоноии истифодаи обро дорӣ». Пас он мард ғусл кард ва фавтид. Вақте ба назди Расули Худо (с) омадем, аз ин ҳодиса хабардор шуданд ва фармуданд: «Ӯро куштанд, Худо онҳоро бикушад! Чаро вақте намедонистанд, напурсиданд? Ҳамоно шифои нодонӣ (ва дармондагӣ дар сухан) пурсиш аст. Барояш кофӣ буд, ки таяммум кунад ва бар захми худ порчае бибандад, сипас бар он масҳ кашад ва боқимондаи баданашро бишӯяд».
Пас (Паёмбар) хабар доданд, ки ҷаҳл дард аст ва шифои он пурсиш мебошад[1].
[ҚУРЪОН ШИФО АСТ]
Аллоҳ субҳонаҳу ва таъоло хабар додааст, ки Қуръон шифо аст. Худованди Мутаол мефармояд: «Бигӯ: Ин (Китоб) барои касоне, ки имон овардаанд, ҳидоят ва шифо аст» [сураи Фуссилат: 44]. Ва фармуд: «Ва аз Қуръон он чиро нозил мекунем, ки барои мӯъминон шифо ва раҳмат аст» [сураи Исро: 82].
Калимаи «мин» (аз) дар ин ҷо барои баёни ҷинс (навъ) аст, на барои табъиз (қисмбандӣ); зеро тамоми Қуръон шифо аст, чуноне ки дар ояти қаблӣ зикр шуд. Пас он шифои қалбҳо аз дарди ҷаҳл, шак (шубҳа) ва тардид (дудилагӣ) аст. Худованди Субҳон (Поку муназзаҳ) аз осмон ҳеҷ гоҳ шифоеро нозил накардааст, ки нисбат ба Қуръон фарогиртар, нафъбахштар, бузургтар ва дар нест кардани дард муассиртар бошад.
Дар «Саҳеҳайн» (Бухорӣ ва Муслим) аз ҳадиси Абусаиди Худрӣ (р) собит шудааст, ки гуфт: «Гурӯҳе аз асҳоби Паёмбар (с) ба сафаре баромаданд ва дар назди қабилае аз қабилаҳои араб фуруд омада, меҳмонӣ хостанд. Онҳо аз меҳмондорӣ худдорӣ карданд. Сипас сарвари он қабиларо (мор ё каждум ё ҳашарот) неш зад. Барои (дармони) ӯ аз ҳар роҳе талош карданд, аммо ҳеҷ чизе суде набахшид. Баъзе аз онҳо гуфтанд: «Кош назди ин гурӯҳе, ки ин ҷо фуруд омадаанд, мерафтед, шояд назди кадоме аз онҳо чизе (давое) бошад». Пас назди онҳо омада, гуфтанд: «Эй ҷамоат, сарвари мо неш зада шудааст ва мо барои ӯ аз ҳар роҳе кӯшиш кардем, аммо ҳеҷ чизе нафъ надод. Оё назди кадоме аз шумо чизе ҳаст?». Яке аз саҳобагон гуфт: «Ба Худо савганд, ман руқия (дам) мекунам, вале ба Худо савганд, мо аз шумо меҳмонӣ хостем ва шумо моро меҳмондорӣ накардед. Ман руқия намекунам, то он даме, ки барои мо музде таъйин кунед». Пас бар сари рамае аз гӯсфандон мувофиқа карданд. Ӯ рафта, бар он (сарвар) туф мекард (нафаси бо рутубат) ва сураи «Алҳамду лиллоҳи раббил оламин»-ро мехонд. Гӯё он мард аз банд раҳо шуда бошад, ба по хеста, роҳ гашт ва ҳеҷ дарде дар ӯ намонд. Пас он муздеро, ки бар он мувофиқа карда буданд, ба онҳо пардохтанд. Баъзе аз саҳобагон гуфтанд: «(Ин гӯсфандонро) тақсим кунед». Аммо он касе, ки руқия карда буд, гуфт: «Ин корро намекунем, то он даме, ки назди Паёмбар (с) биравем ва воқеаро барояш зикр кунем, то бубинем, ки ба мо чӣ амр мефармояд». Пас назди Расули Худо (с) омаданд ва онро барояшон зикр карданд. Паёмбар (с) фармуданд: «Ту аз куҷо донистӣ, ки он (сураи Фотиҳа) руқия (дам) аст?». Сипас фармуданд: «Кори дуруст кардед. Онро тақсим кунед ва барои ман ҳам саҳме гузоред».
Пас ин даво дар ин дард таъсир кард ва онро чунон аз байн бурд, ки гӯё ҳеҷ набуд. Ин осонтарин ва соддатарин давост. Ва агар банда табобат бо сураи «Фотиҳа»-ро ба хубӣ анҷом диҳад, дар шифоёбӣ таъсири аҷиби онро хоҳад дид.
Ман муддате дар Макка мондам ва ба бемориҳое гирифтор мешудам, дар ҳоле ки на табибе меёфтам ва на давое. Пас худро бо сураи «Фотиҳа» табобат мекардам ва таъсири аҷиберо медидам. Инро ба ҳар касе, ки аз дарде шикоят мекард, тавсия медодам ва бисёре аз онҳо зуд шифо меёфтанд.
Вале дар ин ҷо нуктае ҳаст, ки бояд ба он диққат дод: зикрҳо, оятҳо ва дуоҳое, ки барои шифо ва руқия истифода мешаванд, дар зоти худ судманд ва шифобахшанд, вале онҳо қабули маҳал (яъне омодагии бемор) ва қуввату таъсири ҳиммати фоил (дамкунанда)-ро тақозо мекунанд. Пас ҳар гоҳ шифо ба таъхир афтад, ин ё аз заъфи таъсири фоил аст, ё аз сабаби адами қабули мунфаил (бемор) ва ё аз мавҷудияти як монеаи қавӣ дар ӯ, ки намегузорад даво таъсир кунад. Ин дақиқан ба монанди давоҳо ва дардҳои ҳиссӣ (ҷисмонӣ) аст; зеро таъсир накардани давои ҷисмонӣ гоҳе аз сабаби қабул накардани табиати бадан он даворост ва гоҳе аз мавҷудияти монеаи қавие мебошад, ки аз расидани таъсири он ҷилавгирӣ мекунад. Зеро агар табиати бадан даворо бо қабули комил бипазирад, нафъи бадан аз он ба андозаи ҳамон қабул хоҳад буд. Ба ҳамин тартиб, агар қалб руқия ва таъвизҳоро бо қабули комил бипазирад ва дамкунанда низ дорои нафси фаъол ва ҳиммати таъсирбахш дар нест кардани дард бошад (ба изни Худованд шифо ҳосил мегардад)[2].
[ДУО БАЛОВУ НОХУШИҲОРО ДАФЪ МЕКУНАД]
Ва ҳамчунин дуо. Ҳамоно дуо яке аз қавитарин сабабҳо дар дафъи нохушиҳо ва ба даст овардани матлуб (чизи хосташуда) аст. Вале баъзан таъсири он ба таъхир меафтад. Ин ё аз сабаби заъфи худи дуо аст — ба ин маъно, ки дуое бошад, ки Худо онро дӯст надорад, чун дар он таҷовуз (аз ҳад гузаштан) бошад — ва ё аз сабаби заъфи қалб ва адами рӯ овардани он ба Худо ва ҷамъ намудани таваҷҷӯҳ дар вақти дуо кардан. Ин қалб ба монанди камонест, ки хеле нарм (суст) бошад, ки тир аз он ба гунаи заиф берун меояд. Ва ё аз сабаби мавҷудияти монеае барои иҷобат: аз хӯрдани ҳаром, зулм, ва занги гуноҳон бар қалбҳо, ва ғолиб омадани ғафлат, шаҳват ва беҳудагӣ ва бозиҳо.
Чуноне ки дар «Мустадраки Ҳоким» аз ҳадиси Абуҳурайра (р) аз Паёмбар (с) омадааст: «Аз Худованд дар ҳоле талаби ҳоҷат кунед (дуо кунед), ки ба иҷобат шудани он боварии комил (яқин) дошта бошед»[3].
[ДУОИ ШАХСИ ҒОФИЛ]
Ва бидонед, ки ҳамоно Худованд дуоро аз қалби ғофил ва парешоне, ки машғули чизҳои беҳуда аст намепазирад. Пас ин (дуо) давои судмандест, ки дардро аз байн мебарад, вале ғофил будани қалб аз Худованд қувваи онро ботил месозад; ва ҳамчунин хӯрдани ҳаром қувваи онро аз байн мебарад ва заиф мегардонад.
Чуноне ки дар «Саҳеҳи Муслим» аз ҳадиси Абуҳурайра (р) омадааст, ки Расули Худо (с) фармуданд: «Эй мардум! Ҳамоно Худованд пок аст ва ҷуз покро намепазирад. Ва Худованд ба мӯъминон ҳамон чизеро амр кард, ки ба паёмбарон амр карда буд. Пас фармуд: {Эй паёмбарон! Аз чизҳои поку ҳалол бихӯред ва кори шоиста кунед, ки Ман ба он чӣ анҷом медиҳед, доноям} [сураи Мӯъминун: 51]. Ва фармуд: {Эй касоне, ки имон овардаед! Аз чизҳои поку ҳалоле, ки рӯзии шумо кардаем, бихӯред} [сураи Бақара: 172]». Сипас Паёмбар (с) дар бораи марде зикр карданд, ки сафари тӯлоние дорад ва бо мӯйҳои парешону ғуборолуд дастҳояшро ба сӯи осмон дароз карда мегӯяд: «Эй Парвардигори ман! Эй Парвардигори ман!», дар ҳоле ки хӯрокаш ҳаром, нӯшокаш ҳаром, пӯшокаш ҳаром аст ва бо ҳаром парвариш ёфтааст; пас чӣ гуна дуои чунин шахс мустаҷоб гардад?!
Абдуллоҳ ибни Аҳмад дар китоби «Зуҳд»-и падараш (Имом Аҳмад) ривоят кардааст: Ба Банӣ Исроил балое расид ва онҳо (барои дуо) ба саҳро баромаданд. Пас Худованди Азза ва Ҷалла ба паёмбарашон ваҳй фиристод, ки ба онҳо бигӯ: «Шумо бо баданҳои нопок ба сӯи саҳро баромадаед ва дастҳоеро ба сӯи Ман бардоштаед, ки бо онҳо хунҳо рехтаед ва хонаҳоятонро аз моли ҳаром пур кардаед. Оё акнун, ки хашми Ман бар шумо шиддат гирифт (ба дуо омадаед)? Шумо бо ин кор ҷуз дурӣ аз Ман чизеро зиёд нахоҳед кард».
Абузар (р) фармудааст: «Дуое, ки бо некӯкорӣ ҳамроҳ бошад, ба ҳамон андозае ки намак барои таом кофист, кифоят мекунад»[4].
[1] Шарҳи комили Фасли «Муқаддима 01»
[Барои ҳар дард давоест]
Ин фасл муқаддимаи китоб аст ва тавассути як савол (пурсиш) оғоз мешавад, ки муаллиф (Ибни Қайим) онро ҳамчун чорчӯба барои мавзӯи асосии китобаш истифода кардааст. Мавзӯи марказӣ ин аст, ки ҳар як мушкилот, хоҳ ҷисмонӣ, хоҳ равонӣ ва хоҳ динӣ бошад, роҳи ҳал ва давои худро дорад.
Бахши 1: Савол ва дархости фатво
Матн бо муроҷиати шахсе оғоз мешавад, ки ба як "бало" ё мусибати сангин гирифтор аст. Ин мусибат чунон ҷиддӣ аст, ки агар идома ёбад, ҳам зиндагии дунявӣ ва ҳам охирати ӯро табоҳ мекунад. Мушкил дар он аст, ки тамоми талошҳои шахсӣ барои рафъи ин бало бенатиҷа мондаанд ва ҳатто вазъиятро бадтар кардаанд.
· Нуктаи асосӣ: Ин савол на танҳо дар бораи як бемории ҷисмонӣ аст, балки бештар ба бемориҳои қалбӣ (гуноҳ, васваса, майлҳои зиёновар) ишора мекунад. Таъкид ба он аст, ки ин ҳолат ба дараҷае расидааст, ки ҳаёти динии шахсро зери хатар гузоштааст.
· Ҳадафи муаллиф: Ибни Қайим бо ин савол хонандаро омода мекунад, ки роҳи ҳалли илоҳиро ҷустуҷӯ кунад. Ӯ бо истинод ба ояти Қуръон ва ҳадисҳо, ки "Худованд дар ёрии банда аст, то вақте ки банда дар ёрии бародари худ бошад", аҳамияти кӯмакпурсиро таъкид мекунад.
Бахши 2: Ҷавоби Имом Ибни Қайим ва асосҳои динӣ
Дар ин бахш муаллиф (Имом Шамсуддин Абу Абдуллоҳ ибни Қайим ал-Ҷавзия) ба савол ҷавоб медиҳад. Ҷавоби ӯ бар се ҳадиси саҳеҳ аз Паёмбар Муҳаммад (с) асос ёфтааст:
1. Ҳадиси Бухорӣ (аз Абуҳурайра): «Худованд ҳеҷ дардеро фуруд наовардааст, магар ин ки барои он шифоеро низ нозил кардааст».
2. Ҳадиси Муслим (аз Ҷобир): «Барои ҳар дарде давоест. Пас, агар даво ба дард мувофиқ ояд, ба изни Худованд шифо меёбад».
3. Ҳадиси Аҳмад (аз Усома ибни Шарик): «Ҳамоно Худованд ҳеҷ дардеро нафиристодааст, магар ин ки барои он шифое нозил кардааст... ба ҷуз як дард... пирӣ».
· Моҳияти ин ҳадисҳо: Ин матнҳо як қоидаи бунёдии исломиро муқаррар мекунанд: Мавҷудияти ҳалли ҳамаи мушкилот. Ҳар дард, мушкилот ё беморӣ, чӣ моддӣ ва чӣ маънавӣ, ҳалли худро дорад. Истисно танҳо пирӣ ё марг аст.
· Итминон: Ин бахш ба хонанда итминон медиҳад, ки ноумедӣ ҷоиз нест. Роҳи наҷот вуҷуд дорад, агар инсон онро пайдо кунад.
Бахши 3: Давои нодонӣ ва асоси илм
Дар қисми охирин, Ибни Қайим мафҳуми "дард ва даво"-ро васеъ мекунад. Ӯ мефаҳмонад, ки ин қоида на танҳо дардҳои ҷисмониро дар бар мегирад, балки дардҳои қалб, рӯҳ ва баданро низ фаро мегирад.
· Ҷаҳл ҳам дард аст: Муаллиф ҷаҳл (нодонӣ)-ро ҳамчун як навъи дард муаррифӣ мекунад ва давои онро "пурсиш аз уламо" медонад.
· Ҳадиси Абудовуд (дар бораи марди маҷрӯҳ): Қиссаи марде, ки захмӣ буд ва аз сабаби надонистани ҳукми шаръӣ (иҷозати таяммум ба ҷои ғусл) фавтид, далели равшани ин аст. Паёмбар (с) шахсонеро, ки бидуни дониш фатво доданд, маҳкум карда, гуфтанд: «Чаро вақте намедонистанд, напурсиданд? Ҳамоно шифои нодонӣ пурсиш аст».
· Хулосаи фасл: Ин фасл таъкид мекунад, ки ҷустуҷӯи дониш (савол додан) як ҷузъи муҳими дарёфти шифо ва ҳалли мушкилот аст. Ин китоб маҳз ҳамон "пурсиш"-ест, ки давои дардҳои қалбӣ ва равониро меомӯзонад.
Хулосаи умумӣ:
Фасл асоси китобро мегузорад, ки ҳар мушкиле роҳи ҳал дорад ва барои ёфтани он роҳ бояд дониш омӯхт ва аз аҳли илм пурсид. Ин китоб қасд дорад, ки давои мушкилоти мураккаби қалб ва рӯҳи инсонро пешниҳод кунад.
[2] Шарҳи комили Фасли «Муқаддимавӣ 02»
[Қуръон шифо аст]
Ин фасл идомаи мантиқии фасли қаблӣ буда, роҳи ҳалли мушаххасро, ки дар китоб баррасӣ мешавад, муаррифӣ мекунад: Қуръони Карим ҳамчун шифои ниҳоӣ.
Бахши 1: Қуръон сарчашмаи шифо
Муаллиф баён мекунад, ки Худованд дар Қуръон худаш ин китобро ҳамчун "ҳидоят ва шифо" муаррифӣ кардааст (Исро: 82, Фуссилат: 44).
· Фарогирии шифо: Ибни Қайим шарҳ медиҳад, ки калимаи "мин" (аз) дар ояти "Ва аз Қуръон он чиро нозил мекунем, ки шифо аст" маънои "қисме аз Қуръон" нест, балки маънои онро дорад, ки хусусияти Қуръон "шифо будан" аст. Яъне, тамоми Қуръон шифо мебошад. Чун дар қоидаҳои забони арабӣ яке аз маъноҳои аз чунин мебошад, ки ҷузъе аз ҳамон чизе, ки баъди он зикр мешавад, вале боз маънои дигар ҳам дорад, ки аз ҷинси, пас инҷо маънои дуюм аст, ки Қуръон ҳамааш ҳамин хусусияти шифоро дорад.
· Намуди шифо: Ин шифо пеш аз ҳама барои қалбҳо аз бемориҳои ҷаҳл (нодонӣ), шак, ва тардид аст. Муаллиф таъкид мекунад, ки ҳеҷ шифое аз осмон нозил нашудааст, ки аз Қуръон фарогиртар ва муфидтар бошад. Ин як даъвои бузург аст, ки аҳамияти волои Қуръонро дар табобати ҳама гуна дард, чӣ ботинӣ ва чӣ зоҳирӣ, нишон медиҳад. Яъне Аллоҳ таъоло барои дардҳо шифоҳо фиристодааст, ба ҳар навъе вале ҳамаи он шифоҳо ба шифомандии Қуръони карим баробар намешаванд. Ин аст таъкиди муаллиф дар ин маврид. Гарчанде бояд инсон ба истифодаи дигар намудҳои шифо ҳам тавсия карда шудааст.
Бахши 2: Далели амалии шифобахшии Қуръон (Ҳадиси руқия)
Барои тасдиқи ин нукта, муаллиф достони машҳури саҳобагонро аз «Саҳеҳайн» меорад, ки дар он сураи Фотиҳа барои табобати сардори як қабилаи араб истифода шуд, ки ӯро море ё каждуме неш зада буд.
· Таъсири мӯъҷизавӣ: Сардор фавран шифо ёфт, ки ин нишон медиҳад, ки Қуръон дорои қудрати воқеии шифобахшӣ аст. Паёмбар (с) амали саҳобаро тасдиқ кард ва ҳатто хост, ки дар тақсими музд саҳм дошта бошад, ки ин нишон медиҳад, ки истифодаи Қуръон барои табобат ва гирифтани подош барои он ҷоиз аст. Ин ба муқаррар кардани ҳукми шаръӣ дар ин бобатро нишон медиҳад ва низ дуруст будани гирифтани чизе дар бадали он амалро ҳам ифода мекунад. Ба ин сурати масъала бояд таваҷҷӯҳ намуд, ки аҳкоми шариъат аз ҳамин гуна ҳодисаҳо ва ҳолатҳо ҳам гирифта мешаванд.
· Истифодаи Фотиҳа: Ибни Қайим таҷрибаи шахсии худро низ илова мекунад, ки ҳангоми беморӣ дар Макка, ки табиб набуд ё онро сари вақт пайдо намекард, худро танҳо бо сураи Фотиҳа табобат мекард ва таъсири аҷиби онро медид. Ин ба хонанда илҳом мебахшад, ки ин усулро бовар кунад ва ба кор барад.
Бахши 3: Шартҳои таъсирбахшии табобат бо Қуръон
Дар қисми ниҳоӣ, муаллиф як нуктаи бисёр муҳим ва дақиқро илова мекунад: доруи рӯҳонӣ, мисли доруи ҷисмонӣ, барои таъсир кардан ба шартҳо ниёз дорад.
· Ду омил: Шифоёбӣ аз ду омили асосӣ вобаста аст:
1. Қабули маҳал (омодагии бемор): Қалби бемор бояд омода бошад, ки ин шифоро қабул кунад. Имон ва яқин доштан ба Қуръон ва таъсири он барои шифо буданаш муҳим аст.
2. Қуввати ҳиммати фоил (дамкунанда ё табиб): Шахсе, ки руқия мекунад ё табобат менамояд (агар каси дигар бошад), бояд дорои имони қавӣ, ихлос ва таваҷҷуҳи комил бошад. Ин сифатҳое, ки зикр гардид дар шахси хонанда ниҳоят муҳим мебошанд. Зеро агар ин сифатҳо дар хонанда набошад, Қуръонро мехонад, вале чун ин шарт комил нашудааст, таъсири онро бемор пайдо намекунад.
· Сабабҳои таъхири шифо: Агар шифо ҳосил нашавад, айб дар Қуръон нест, балки дар яке аз ин се чиз аст: заъфи шахси табобаткунанда, ноомодагии қалби бемор, ё мавҷудияти монеаи қавӣ (масалан, гуноҳи бузурге, ки монеи раҳмат мешавад).
Хулосаи умумӣ:
Ин фасл ба таври возеҳ муайян мекунад, ки Қуръон шифои мутлақ аст. Он на танҳо як китоби ҳидоят, балки як давои амалӣ барои ҳама дардҳост. Муваффақият дар ин табобат ба сидқи ният, қувваи имон ва риояи шартҳои табобати рӯҳонӣ вобаста аст.
[3] Шарҳи комили Фасли «Муқаддимавӣ 03»
[Дуо нохуширо дафъ мекунад]
Ин фасли кӯтоҳ нақши дуоро ҳамчун як "давои" пурқувват дар низоми табобати имонӣ муаррифӣ мекунад ва сабабҳои эҳтимолии таъсир накардани онро мефаҳмонад.
Бахши 1: Дуо ҳамчун сабаби қавӣ
Муаллиф таъкид мекунад, ки дуо яке аз муҳимтарин ва қавитарин василаҳо (сабабҳо) барои дафъ кардани чизҳои нохуш (балоҳо, дардҳо, мусибатҳо) ва расидан ба чизҳои матлуб (ҳоҷатҳо, шифо, муваффақият) мебошад.
· Қудрати дуо: Дуо танҳо як ибодати маҳз нест, балки як абзори амалии тағйири вазъият аст, ки Худованд онро муқаррар кардааст.
Бахши 2: Сабабҳои таъхир ё адами иҷобати дуо
Ибни Қайим воқеъбинона мефаҳмонад, ки чаро баъзан дуоҳо фавран иҷобат намешаванд ё асар намекунанд. Ин мушкилӣ ба се омили асосӣ вобаста аст, ки дақиқан ба монанди номуваффақии давои ҷисмонӣ мебошанд:
1. Заъфи худи дуо (Нодуруст будани матн ё мазмун): Дуое, ки аз ҳадди шаръӣ мегузарад, масалан, талаби гуноҳ ё қатъи робитаи хешу таборӣ. Чунин дуоро Худо дӯст намедорад ва иҷобат намекунад. Яъне дуоҳои қуръонӣ, ё аз суннати Расулуллоҳ (с) ё аз саҳобагон ва ё калимоте бошанд, ки аз лиҳози шаръӣ ва ақидавӣ мухолфат накунанд. Зеро дар ин ҳолат на танҳо шифо таъхир меёбад, балки инсон ба гуноҳ меравад.
2. Заъфи қалби дуокунанда (Набудани ҳузури қалб): Ин муҳимтарин омил аст. Агар қалб ҳангоми дуо кардан ғофил, парешон ё бетаваҷҷуҳ бошад, дуо қувват надорад. Муаллиф ин ҳолатро ба "камони суст" монанд мекунад, ки тир аз он ба заифӣ мебарояд ва ба ҳадаф намерасад. Ҳузури қалб ва тамаркуз шарти асосии таъсирбахшии дуост. Аз ин ҷиҳат аст, ки бояд вақти хондани дуо ва Қуръон бояд оромии комил дар он мавзеъ фарогир бошад, ки на сару садое бошад ва на суҳбат кардану ба коре машғул шудан, ки таваҷҷӯҳи хонандаро ба дигар тараф ҷалб намояд.
3. Мавҷудияти монеаҳо: Ҳатто агар дуо дуруст бошад ва қалб ҳозир бошад ҳам, баъзе монеаҳои моддӣ ё маънавӣ метавонанд иҷобатро манъ кунанд. Аз ҷумлаи ин монеаҳо:
1. Хӯрдани мол ё ғизои ҳаром.
2. Зулм кардан ба дигарон.
3. "Занги гуноҳон" ё чиркин шудани қалб аз сабаби ғафлат, шаҳват ва айшу ишрат. Яъне вақте инсон гуноҳонро анҷом медиҳад, дар атрофи қалби ӯ, ҳамчун зангоре, ки оҳанро фаро гирифтааст, ҳамон тавр зангоре онро фаро мегирад.
Бахши 3: Ҳадиси яқин ба иҷобат
Муаллиф фаслро бо ҳадисе аз «Мустадраки Ҳоким» ҷамъбаст мекунад, ки шарти асосии қабули дуоро таъкид менамояд: «Аз Худованд дар ҳоле талаби ҳоҷат кунед (дуо кунед), ки ба иҷобат шудани он боварии комил (яқин) дошта бошед».
· Аҳамияти яқин (боварӣ): Ин ҳадис нишон медиҳад, ки дуокунанда бояд на танҳо умедвор бошад, балки боварии комил дошта бошад, ки Худованд дуои ӯро мешунавад ва иҷобат мекунад (агарчи шояд ба шакли дигар ё дар вақти дигар). Ин яқин қувваи ботинии дуоро афзоиш медиҳад.
Хулосаи умумӣ:
Ин фасл ба мо меомӯзад, ки дуо як "давои" рӯҳонӣ аст, аммо таъсири он ба сифати дуо, ҳузури қалби дуокунанда ва пок будани шахс аз монеаҳо вобаста аст. Ин заминаро барои қисматҳои ояндаи китоб фароҳам меорад, ки дар он муаллиф ба таври муфассал "давоҳо"-и мушаххасро барои дардҳои қалбӣ шарҳ медиҳад.
[4] Шарҳи муфассали Фасли «Муқаддимавӣ 04»
[Монеаҳои иҷобати дуо: Ғафлат ва Моли ҳаром]
Ин фасл яке аз муҳимтарин бахшҳои китоби «Ад-до ва ад-даво» (Дард ва Даво) мебошад, зеро Ибни Қайим дар ин ҷо сабабҳои асосии бетаъсир мондани "даво"-ро (ки ҳамон дуо аст) ташхис медиҳад. Ӯ мефаҳмонад, ки чаро бо вуҷуди дуо кардан, мушкилот ҳал намешаванд ва шифо ҳосил намегардад.
Инҷо се нуқтаи калидии матнро таҳлил мекунем:
1. Ҳолати ботинии дуокунанда (Қалби ғофил ва парешон)
Муаллиф бо ҳадиси Паёмбар (с) оғоз мекунад, ки Худованд дуоро аз қалби «ғофил ва лоҳӣ» намепазирад.
· Ташхиси дард: Дуо мисли тир аст. Агар камон (қалб) суст ва беқувват бошад, тир ба ҳадаф намерасад. Ғафлат ва парешонӣ (лаҳв) қувваи маънавии дуоро аз байн мебаранд.
· Маънои «Лоҳӣ»: Ин қалбест, ки ҳангоми дуо кардан забонаш калимаҳоро мегӯяд, аммо фикраш машғули дунё, шаҳватҳо ё корҳои беҳуда аст. Муаллиф таъкид мекунад, ки барои таъсири даво, бояд «маҳал» (қалб) омода ва ҳушёр бошад.
2. Монеаҳои берунӣ ва моддӣ (Таъсири луқмаи ҳаром)
Ибни Қайим ба ҳадиси машҳури «Саҳеҳи Муслим» такя мекунад, ки дар он робитаи байни «покӣ» ва «иҷобат» нишон дода шудааст.
· Асли шаръӣ: Худованд «Таййиб» (Пок) аст ва танҳо чизҳои покро мепазирад. Ин на танҳо ба ибодат, балки ба ғизо ва пӯшоки инсон низ дахл дорад.
· Мисоли марди мусофир: Ин мисол дар илми ахлоқ ниҳоят ҷолиб аст. Мусофир будан, мӯи парешон ва хоксорона доштан ва даст ба осмон бардоштан — ҳамаи инҳо аз сабабҳои қабули дуо ҳастанд. Аммо бо вуҷуди ин ҳама сабабҳои қавӣ, Паёмбар (с) мефармоянд, ки «чӣ гуна мустаҷоб шавад?», вақте ки ҳамаи вуҷуди ӯ (хӯрок, нӯшок ва пӯшок) аз ҳаром сабз шудааст.
· Хулосаи ахлоқӣ: Моли ҳаром мисли заҳрест, ки таъсири давои дуоро комилан бекор мекунад.
3. Зулм ва ҳуқуқи мардум (Дарси таърихӣ аз Банӣ Исроил)
Ривояти Абдуллоҳ ибни Аҳмад дар бораи Банӣ Исроил як нуктаи ақидавиро равшан мекунад:
· Ихлос дар тавба: Танҳо ба саҳро баромадан ва даст бардоштан кифоя нест, агар инсон аз зулму ситам даст накашад.
· Паёми илоҳӣ: Худованд дуои дастҳоеро, ки ба хуни ноҳақ олудаанд ё хонаҳоеро, ки аз ҳаром пур шудаанд, намепазирад. Ин нишон медиҳад, ки ахлоқи иҷтимоӣ ва адолат шарти асосии робита бо Худованд аст.
4. Сирри «намак» дар дуо (Сухани Абузар)
Гуфтаи Абузар (р) фаслро бо зебоии хос ҷамъбаст мекунад: «Дуое, ки бо некӯкорӣ (бирр) ҳамроҳ бошад, ба ҳамон андозае ки намак барои таом кофист, кифоят мекунад».
· Шарҳ: Агар инсон некӯкор бошад ва аз ҳаром парҳез кунад, ҳатто дуои кӯтоҳи ӯ таъсири бузург дорад. Аммо агар некӯкорӣ набошад, ҳарчанд дуои зиёд кунад, мисли таоми бенамак бемазза ва бетаъсир хоҳад буд.
Хулосаи умумӣ:
Барои он ки дуои мо ҳамчун давои дардҳои зиндагӣ таъсир кунад, мо бояд ду корро анҷом диҳем:
1. Дар дохил: Қалбро аз ғафлат пок кунем (Ҳузури қалб).
2. Дар берун: Зиндагиро аз моли ҳаром ва зулм пок кунем (Покии луқма ва амал).