Ҳиммат баланд дор, ки мардони рӯзгор,
Аз ҳиммати баланд ба ҷое расидаанд.
Бисмиллоҳи-р-раҳмони-р-раҳим
БОБИ I: МАЪРИФАТ — Маънои ҳаё ва ҳақиқати ҳаёи Илоҳӣ
Муқаддима
1.1. Ҳаё ҳамчун фитрати инсонӣ
Матн (Мақтаъи аввал): Бисмиллоҳи-р-раҳмони-р-раҳим. Алҳамду лиллҳои рабби-л-ъоламин. Ва-с-салоту ва-с-салому ъало Расулиллоҳ (с) ва ъало олиҳи ва саҳбиҳи аҷмаъин. Аммо баъд...
МУНОСИБАТУ РАФТОРИ ТУ БО АЛЛОҲ ТАЪОЛО ЧИГУНА ХОҲАД БУД, ВАҚТЕ АЗ ТУ ҲАЁ КАРД?
Бар инсон як намуд шуъуру эҳсоси муайяне мегузарад, ки он ҳаё ном дорад. Ин эҳсос гоҳ-гоҳ ба ӯ рух медиҳад. Гоҳо ин эҳсос нисбат ба падару модараш мешавад, гоҳо инро бо мудираш эҳсос мекунад, гоҳо бо шахсе рӯх медиҳад, ки шояд онро намешиносад, ин ҳолатҳо умуман дар ҳаёти инсон гоҳ-гоҳ пайдо мешавад. Ин ҳолатҳои ҳаё кардан ва ғайри инҳо рӯх медиҳад ва дар рӯх додани ин ҳолатҳо ҷои тааҷҷубе нест. Чаро, ки ин табиати инсониро Аллоҳ таъоло офаридааст ва инсонҳо инро одат кардаанду ба он ошно мебошанд. АҶИБ ИН АСТ, КИ АЛЛОҲ ТАЪОЛО ГОҲО АЗ МО ҲАЁ МЕКУНАД. Савганд ба Худо, ки аз мо ҳаё мекунад.
Шарҳ ва тавзеҳ: Ин қисмати мавзуъ таваҷҷуҳи моро ба яке аз нозуктарин ва зеботарин сифатҳои инсонӣ, яъне «ҳаё» ҷалб мекунад. Дар он чӣ гуфта шуд, ҳаё ҳамчун як эҳсоси табиӣ ва фитрӣ тавсиф шудааст, ки дар муносибатҳои иҷтимоии мо нақши муҳим дорад. Инсонҳо одат кардаанд, ки дар назди касоне, ки барояшон азиз ё соҳибэҳтиром мебошанд, шарму ҳаё кунанд.
Мавзуъ таъкид менамояд, ки ин эҳсос аз ҷониби Худованд дар ниҳоди инсон гузошта шудааст ва он як навъ посбони ахлоқ мебошад. Аммо нуктаи ҳайратангез дар он чӣ гуфта шуд, ин аст, ки ин сифат танҳо хоси махлуқ нест. Мавзуи навбатӣ ба мо мегӯяд, ки Парвардигори Олам бо вуҷуди азамату қудраташ, аз бандаи заифи худ ҳаё мекунад. Ин ҳақиқатест, ки тасаввури он қалбро ба ларза меорад.
1.2. Ҳақиқати ҳайратовар: Ҳаёи Парвардигор аз банда
Матн (Мақтаъи дуюм): Ман ҳам инро намедонистам, магар ин ки ҳадисе аз аҳодиси Расулуллоҳ (с)-ро хондам, ки дар он мегуяд: “Ҳамоно Аллоҳ таъоло бисёр ҳаёкунанда, карим (бузурвор) аст. Вақте мард (инсон) дастонашро ба сӯи Ӯ бардошт, шарм медорад, ки онҳоро барояш холӣ ва ноумед баргардонад”. Субҳоналлоҳ. Вақте банда дуое мекунад, Ӯ таъоло шарм медорад, ки онро рад кунад ва қабул нафармояд. Онро рад намекунад, балки албатта ба ӯ чизе медиҳад. Зеро ӯ шарм медорад, ки онҳоро ба ӯ холӣ баргардонад. Шарм медорад, ки ӯро маҳрум намояд, чунки он бандааш дастонашро ба умед ба сӯи Ӯ бардоштааст.
Шарҳ ва тавзеҳ: Дар ин бахш, мавзуъ моро ба зинаи нави маърифат ва умқи раҳмати илоҳӣ мебарад. Дар он чӣ гуфта шуд, бо такя ба сухани Расули Худо (с) собит мегардад, ки Худованд Зоти «Ҳайий» ва «Карим» аст. Мавзуъ равшан месозад, ки ҳаёи илоҳӣ аз рӯи заифӣ нест, балки нишонаи авҷи саховат ва бузургии Ӯст.
Дар он чӣ гуфта шуд, лаҳзаи дуо ҳамчун як мулоқоти пур аз лутф тасвир ёфтааст. Вақте банда даст ба дуо мебардорад, Худованд чунон карим аст, ки намехоҳад умеди бандаашро бишканад. Мавзуъ ба мо мефаҳмонад, ки ин шарми илоҳӣ як навъ эҳтиром ба умеди банда аст. Ин ҳолат ба шунаванда эҳсоси амният ва наздикии бештареро бо Холиқаш эҳсос мекунад.
1.3. Натиҷаи дуо ва маънои сифати «Ҳайий»
Матн (Мақтаъи сеюм): Балки албатта, дар онҳо чизеро хоҳад гузошт. Ин чунин мешавад, ки он чизеро талаб намудааст, онро ба ӯ медиҳад ё чизеро, ки аз он беҳтар бошад ба ӯ медиҳад ё баъдтар онро барояш дар дунё ё дар охират хоҳад дод. Албатта Ӯ таъоло дар ин дастон чизеро мениҳад. Чунки ӯ кариму бисёр ҳаёкунанда аст. Ҳайий, сифате ки дар ҳадис ба ин лафз омадааст, ба маънои бисёр ҳаёкунанда, бисёр шармкунанда мебошад. Пас, бо Худованд чигуна муносибату рафтор хоҳи кард, вақте аз ту ҳаё кард?
Шарҳ ва тавзеҳ: Дар ин қисмати ҷамъбастӣ, мавзуъ ба мо тасаллӣ медиҳад, ки ҳеҷ дуое бенатиҷа намемонад. Дар он чӣ гуфта шуд, кафолати илоҳӣ барои мустаҷоб шудани дуоҳо баён гардидааст. Худованд ё айни талабро медиҳад, ё чизи беҳтареро барои мо интихоб мекунад. Мавзуъ таъкид мекунад, ки сифати «Ҳайий» калиди умеди мост.
Дар он чӣ гуфта шуд, дар ниҳоят як саволи амиқи виҷдонӣ гузошта мешавад: вақте Парвардигори мо бо ин ҳама азаматаш аз мо ҳаё мекунад ва талаби моро рад намесозад, пас мо бандагон бояд чӣ гуна бошем? Оё сазовор нест, ки мо низ аз рӯи ҳаё ва адаб бо Ӯ муомила кунем ва дар баробари неъматҳояш шукргузор бошем?
БОБИ II: НАМУНА — Моҳияти ҳаёи Илоҳӣ ва кучакии инсон дар баробари Азамати Ӯ таъоло
2.1. Тафовути ҳаёи Холиқ аз махлуқ
Матн (Мақтаъи аввал): Пас, бо Худованд чигуна муносибату рафтор хоҳи кард, вақте аз ту ҳаё кард? Ҳаё сифате аз сифатҳои устувори Аллоҳ таъоло мебошад, ки кайфият ва чигунагии онро мо намедонем, магар ин ки ҳатман он ба ҳаёи махлуқот ба ягон сурате аз суратҳо мислӣ ва монандӣ надорад. Чунки мисли ӯ субҳонаҳу ва таъоло чизе нест ва ӯ шунаво ва биност. Магар ин ки ҳаёи Ӯ таъоло саховату карам ва некиро, барои касе ки аз он ҳаё намудааст, бабор меорад.
Шарҳ ва тавзеҳ: Дар ин бахш, мавзуъ моро ба як нуктаи муҳими ақидавӣ мутаваҷҷеҳ месозад. Дар он чӣ гуфта шуд, таъкид мегардад, ки ҳаёи Худованд бо ҳаёи мо, инсонҳо, ҳеҷ монандие надорад. Агар ҳаё дар инсон гоҳе аз рӯи заифӣ ё шармгинӣ бошад, ҳаёи Парвардигор комилан аз рӯи карам, саховат ва бузургист.
Мавзуъ ба мо меомӯзонад, ки мо набояд сифатҳои Худоро бо тарозуи кӯчаки ақли худ чен кунем. Дар он чӣ гуфта шуд, равшан мегардад, ки натиҷаи ин ҳаёи илоҳӣ танҳо хайру баракат ва некӣ барои банда аст. Ин навъи муомилаи Холиқ бо махлуқ нишондиҳандаи меҳрубонии бепоёни Ӯст, ки ҳар як шунавандаро ба тафаккур ва эҳтироми бештар нисбат ба Зоти Ӯ водор месозад.
2.2. Ҳақиқати аҷиб: Ҳаёи Маъбуд аз бандаи гунаҳкор
Матн (Мақтаъи дуюм): Агар Худованд аз инсоне ҳаё кард, барои ӯ хайрҳои гуногун ва аз ҷиҳатҳои мухталиф хоҳад расид. Савганд ба Аллоҳ, ки чизи аҷиб аст. Одатан чунин аст, ки касе талаб мекунад, он аст, ки бояд шарм дорад ва ҳаё намояд. Аммо чунин бошад, ки талабкардашуда ҳаё кунад ва талабкунанда чизеро эҳсос нанамояд, ин аст ҷои тааҷҷубовар. Аз ин аҷибтар сухани Яҳё ибни Муъоз аст, ки вақте гуфт: “Субҳоналлоҳ (Пок аст Худое), ки банда гуноҳ мекунад ва ӯ ҳаё мекунад”.
Шарҳ ва тавзеҳ: Дар ин мавзуъ, мо бо як мантиқи ҳайратангез рӯ ба рӯ мешавем. Одатан дар зиндагӣ касе, ки ниёзманду талабгор аст, бояд шарм кунад. Аммо дар муносибат бо Аллоҳ, кор баръакс мешавад. Дар он чӣ гуфта шуд, тааҷҷуби муаллиф аз он аст, ки мо бандагон бо вуҷуди гуноҳу камбудиҳоямон бепарвоем, вале Офаридгори мо аз мо ҳаё мекунад.
Иқтибос аз Яҳё ибни Муъоз дар он чӣ гуфта шуд, қуллаи ин маъноро нишон медиҳад: банда исён мекунад, вале Худованд аз фош кардани айби ӯ ё рад кардани дуояш шарм медорад. Ин бахш барои аудио хеле таъсирбахш аст, зеро шунавандаро ба андеша мебарад, ки мо дар баробари ин қадар сатри Илоҳӣ ва ҳаёи Ӯ чӣ гуна носипосӣ мекунем.
2.3. Кучакии инсон ва Азамати Арши Илоҳӣ
Матн (Мақтаъи сеюм): Оё инсон худ бо худ андешидааст, балки лозим аст андеша намояд, ки Аллоҳ таъоло аз ӯ ҳаё мекунад. Ман кистам ки Худованд аз ман ҳаё кунад, шарм дорад? Ҷисми мо нисбат ба шаҳре, ки дар он зиндагӣ мекунад, ба монанди як қатраи обе нисбат ба баҳр аст. Ва шаҳр нисбат ба кавкаби замин, инчунин ба мисли нисбати қатраи об ба баҳр мебошад... [то анҷоми матн] ...Пас ман кистам, ки Худованд аз ман шарму ҳаё кунад? Бо Худованд чигуна муносибат ва рафтор менамоӣ, вақте аз ту ҳаё кард, шарм намуд?
Шарҳ ва тавзеҳ: Дар ин қисмати ҷамъбастӣ, мавзуъ моро ба як сафари кайҳонӣ мебарад, то ҳақиқати худро бишиносем. Дар он чӣ гуфта шуд, муқоисаи ҷисми инсон бо шаҳр, замин ва осмонҳои ҳафтгона нишон медиҳад, ки мо дар ин коиноти паҳновар ҳатто аз як зарра ҳам хурдтарем. Мавзуъ таъкид менамояд, ки бо вуҷуди ин қадар кӯчаку ночиз будани мо, Соҳиби Арш ба мо таваҷҷуҳ мекунад ва аз мо ҳаё менамояд.
Дар он чӣ гуфта шуд, ҳадаф ин аст, ки мо кибри худро бишиканем ва ба азамати Парвардигор қоил шавем. Вақте инсон дарк мекунад, ки Зоти болои Арш аз ӯ шарм медорад, эҳсоси хиҷолат ва муҳаббат дар қалбаш пайдо мешавад. Ин саволи ниҳоӣ — «Бо Худованд чӣ гуна муносибат мекунӣ?» — бояд виҷдони ҳар як гӯянда ва шунавандаро бедор кунад.
БОБИ III: АДАБ — Ҳаёи банда аз Холиқ — қуллаи муҳаббат ва адаб
3.1. Васияти Паёмбар (с) ва ҳақиқати ҳаё аз Худо
Матн (Мақтаъи аввал): Аввалан: Ту аз Ӯ ҳаё намо, ҳамчуноне ки Ӯ аз ту ҳаё намуд. Ин камтарин чизе аст, ки метавонем анҷом диҳем. Савганд ба Худо ин бар Парвардигорамон бисёр нест... Расулуллоҳ (с) бар ин ҳаё намудан бисёр сахт хоҳишманд (ҳарис) буд ва инсонеро ба он васият мекард: “Ман туро васият мекунам, ки аз Худованд ҳаё намоӣ, ҳамчуноне ки аз як марди солеҳе, ки дар қавмат мебошад, ҳаё менамоӣ”. Вақте мо аз як махлуқ шарму ҳаё медошта бошем, пас чигуна аз Офаридгор шарму ҳаё намедорем?
Шарҳ ва тавзеҳ: Ин қисмати мавзуъ моро ба як муқоисаи амиқ ва мантиқӣ рӯ ба рӯ мекунад. Дар он чӣ гуфта шуд, ҳаё на ҳамчун як эҳсоси оддӣ, балки ҳамчун воҷиби ахлоқии банда дар баробари Парвардигор муаррифӣ шудааст. Мавзуъ таъкид менамояд, ки агар мо дар ҳузури як шахси некном ва солеҳ рафтору гуфтори худро назорат кунем ва аз ӯ шарм дорем, пас чӣ гуна метавонем дар ҳузури Зоте, ки аз рагҳои гарданамон ба мо наздиктар аст, бепарво бошем?
Дар он чӣ гуфта шуд, васияти Расули Худо (с) ҳамчун меъёри асосии ахлоқӣ оварда шудааст. Ин бахш ба шунавандаи аудиоӣ паёми равшан мерасонад: ҳаё аз Худо бояд воқеитар ва қавитар аз ҳаё аз мардум бошад. Мавзуи навбатӣ ба мо нишон медиҳад, ки ин ҳаё чӣ гуна моро аз гуноҳ дур месозад.
3.2. Назорати ботинӣ ва нури ҳаё дар танҳоӣ
Матн (Мақтаъи дуюм): Имкон надорад, ки инсон аз Худованд ҳаё ва шармкунанда бошад, дар ҳоле ки ӯ Он Аллоҳро маъсияту нофармонӣ мекунад... Дар яке аз байтҳо омадааст: «Ва агар ба шубҳае ту дар танҳоӣ, дар торикие монди ва нафс ба саркашӣ намудан туро даъват мекарда бошад. Аз назар кардани Аллоҳ шарму ҳаё намо ва ба ӯ бигӯ: Ҳамоно касе ки ин торикиҳоро офаридааст, маро мебинад». Ман боварӣ дорам, ки ин нафаре ки аз Худованд ҳаёву шарм медорад, маъсият ва гуноҳро тарк мекунад.
Шарҳ ва тавзеҳ: Дар ин бахш, мавзуъ ба масъалаи «хилват» ва танҳоӣ таваҷҷуҳ мекунад. Дар он чӣ гуфта шуд, баён мегардад, ки ҳаёи ҳақиқӣ он аст, ки инсон ҳатто дар торикиҳо ва дур аз чашми мардум, ҳузури Худоро эҳсос кунад. Шеъри зикршуда дар он чӣ гуфта шуд, як силоҳи маънавӣ бар зидди васвасаҳои нафс аст.
Мавзуъ таъкид мекунад, ки касе, ки қалбаш аз ҳаёи Илоҳӣ лабрез аст, наметавонад даст ба гуноҳ занад, зеро хиҷолат аз «дидани» Офаридгор бар лаззати гуноҳ ғолиб меояд. Барои шунаванда ин бахш хеле таъсирбахш аст, зеро он на танҳо ба ақл, балки ба виҷдон хитоб мекунад ва инсонро ба худназораткунӣ даъват менамояд.
3.3. Фарқи миёни ҳаё ва тарс: Мақоми муҳиббон
Матн (Мақтаъи сеюм): “Касе аз Худованд дар вақти маъсият шарму ҳаё накард, Худованд аз уқубату ҷазои ӯ дар рӯзи қиёмат ҳаё намекунад... Оре, чунки касе ки маъсиятро аз ҷиҳати ҳаё намудан аз Худованд тарк мекунад, ба Худованд аз касе ки онро аз рӯи тарс тарк мекунад, наздиктар аст... Тарккунандаи маъсият ба сабаби ҳаё, қалбаш Худовандро ҳозир донист ва онро тарк намуд».
Шарҳ ва тавзеҳ: Дар ин қисмати ҷамъбастӣ, мавзуъ як нуктаи бисёр нозук ва олиро дар илми тарбияи нафс баён мекунад. Дар он чӣ гуфта шуд, фарқи миёни тарк кардани гуноҳ аз «тарс» ва тарк кардани он аз «ҳаё» шарҳ дода шудааст. Тарс аз ҷазо ва дӯзах аст, аммо ҳаё аз эҳтиром ва муҳаббат ба Зоти Худост.
Мавзуъ таъкид менамояд, ки мақоми ҳаё афзалтар аст, зеро дар ин ҳолат банда на ба ҷазо, балки ба худи Худованд таваҷҷуҳ дорад. Дар он чӣ гуфта шуд, мо мебинем, ки ҳаё бандаро ба мақоми «Эҳсон» мерасонад — яъне ибодат ва зиндагӣ ба гунае, ки гӯё Худоро мебинӣ. Ин мақом маҳбубияти инсонро дар назди Холиқ бештар мегардонад.
БОБИ IV: НАМУНАИ ОЛӢ ВА БЕДОРӢ — Роҳи наҷот
Дараҷаҳои ҳаё ва намунаи солеҳон
4.1. Афзалияти ҳаё бар тарс
Матн (Мақтаъи аввал): Фарқи дувумаш ин аст, ки тарсанда ҷониби ҳимояти нафсашро дарназар мегирад, аммо шарму ҳаёкунанда ҷониби Парвардигорашро дар назар мегирад ва азамати Ӯро мулоҳиза мекунад... Шаке нест, ки касе ҷониби Парвардигорашро риоя карда, нофармонӣ ва маъсиятро тарк намудааст, аз касе ки ҷониби нафсашро дар назар гирифта тарк намудааст, афзалтар мебошад. Валекин ҳамчуноне ки гуфтем, дар ҳардуи ин хислатҳо хайр аст ва ҳардуи онҳо подош дода мешаванд.
Шарҳ ва тавзеҳ: Дар ин қисмати мавзуъ фарқияти нозуки равонӣ байни ду ҳолати имонӣ кушода мешавад. Дар он чӣ гуфта шуд, тарс аз Худо ҳамчун нигаронии инсон дар бораи амнияти шахсии худ (барои раҳоӣ аз азоб) тасвир шудааст, дар ҳоле ки ҳаё (шарм) нигаронӣ дар бораи Азамати Холиқ аст. Шахси ҳаёкунанда дар бораи худ фикр намекунад, балки дар бораи он фикр мекунад, ки чӣ тавр Парвардигорашро нороҳат насозад.
Мавзуъ таъкид мекунад, ки ҳарчанд ҳарду роҳ ба хайр мебаранд, роҳи ҳаё болотар ва афзалтар аст. Ин дараҷаи дӯстдорони ҳақиқии Худост, ки онҳо ба «назари» Парвардигор бештар аз наҷоти шахсии худ арзиш медиҳанд. Барои шунавандаи аудиоӣ ин як нуктаи муҳим аст: гузаштан аз дини «манъу ҷазо» ба дини «муҳаббат ва эҳтироми амиқ».
4.2. Сабабҳои ҳаё: Шукргузорӣ ва фурӯтанӣ
Матн (Мақтаъи дуюм): Касоне ки аз Худованд эҳсоси ҳаё ва шарм мекунанд, ин мардум камтар мебошанд... Баъзе аз онҳо аз ҷиҳати он ки Аллоҳ таъоло ба ӯ наъматҳои зиёде додааст, аз ин ҷиҳат аз Худованд шарму ҳаё медорад. Баъзе аз онҳо эҳсоси ҳаё ба сабаби хатоҳои такрорбатакроре ки дар ҳақи Худованд анҷом медиҳад, мекунад. Баъзе инсонҳое мебошанд, ки ба сабаби тақсиру кӯтоҳияш дар тоатҳо, ҳаё мекунад... Беҳтарин инсон оне аст, ки аз ҷиҳати ҳамаи ин сабабҳо ҳаё кунад.
Шарҳ ва тавзеҳ: Дар ин бахш, мавзуъ сатҳҳои гуногуни ҳаёро тасниф мекунад. Дар он чӣ гуфта шуд, се сабаби асосии ҳаё муайян карда шудаанд:
1. Ҳаё аз саховати Худо (вақте инсон мефаҳмад, ки сазовори ин ҳама неъмат нест).
2. Ҳаё аз хатоҳои такрорӣ (эҳсоси хиҷолат дар назди Зоте, ки ҳамеша мебахшад).
3. Ҳаё аз кӯтоҳӣ дар ибодат (эҳсосе, ки ҳатто ҷиддитарин ибодат дар баробари Азамати Холиқ ночиз аст).
Мавзуъ таъкид менамояд, ки ҳолати беҳтарини мӯъмин — ин муттаҳид кардани ҳамаи ин эҳсосот аст. Мавзуи навбатӣ ба мо мегӯяд, ки ин эҳсосот дар зиндагии бузургон чӣ гуна таҷассум ёфтаанд ва ба ашкҳои самимӣ табдил шудаанд.
4.3. Намунаи Фузайл ибни Иёз: Ҳаёе, ки аз мағфират болотар аст
Матн (Мақтаъи сеюм): Савганд ба Худо ҳаёи солеҳон... бисёр ҳаёи шадиде аз Худованд мебошад. Ба тариқи мисол: Фузайл ибни Иёз дар рӯзи Арафа... ниҳоят сахт гиря мекунад. Аз шиддати гиря кардан натавонист дуо кунад. Вақте қариб буд, ки офтор ғуруб намояд... сари худро ба тарафи осмон бардошта гуфт: «Вой бар ҳаёе ки аз ту мекунам, агарчанде мағфират ҳам карди» (Во савъатоҳу минка ва ин афавта)... Он доғҳо гарчанде мағфираташ ҳам намоӣ дар чеҳраи ман боқӣ мемонад. Ман бо кадом рӯй бо ту рӯ ба рӯ мешавам?
Шарҳ ва тавзеҳ: Қисмати хотимавии мавзуъ моро бо таҷрибаи амиқи як орифи бузург ошно мекунад. Дар он чӣ гуфта шуд, Фузайл ибни Иёз дараҷаи ҳаёеро нишон медиҳад, ки аз танҳо талаби мағфират болотар аст. Суханони ӯ — «Вой бар ҳоли ман аз шарму ҳаё дар назди Ту, ҳатто агар маро бибахшӣ» — моҳияти покии аслии рӯҳро ифшо мекунанд.
Мавзуъ таъкид менамояд: барои бандаи ҳақиқӣ, ҳатто гуноҳи бахшидашуда ҳамчун «доғе» дар муносибаташ бо Худо боқӣ мемонад. Ин олитарин зуҳуроти одоби маънавӣ аст. Дар сенарияи аудиоӣ, ин лаҳза бояд бо ҳиссиёти баланд садо диҳад ва ҳар яки моро водор созад, ки андеша кунем: бо кадом рӯй дар назди Парвардигори Ҳаёкунанда ва Карим ҳозир мешавем, ки Ӯ ҳама гуноҳҳои пинҳонии моро дид, вале моро аз неъматҳояш маҳрум накард?
Намунаҳои амалии ҳаё ва натиҷаи муносибат бо Аллоҳ
5.1. Абубакри Сиддиқ (р) ва ҳаёи доимӣ
Матн (Мақтаъи аввал): Абубакр (р) рӯзе истода гуфт: Эй ҷамоаи мусалмонҳо! Аз Худованд ҳаё намоед. Савганд ба зоте, ки ҷони ман дар дасти Ӯст, ман пайваста дар вақти қазои ҳоҷат чеҳраамро мепӯшонам, аз ҷиҳати ҳаё доштанам аз Худованд. Ман гуфтани нестам, ки аз Худованд ҳаё кардан ин танҳо қиссае аз қиссаҳои гузаштагон аст, балки дар ин замон ҳам вуҷуд дорад.
Шарҳ ва тавзеҳ: Дар ин бахш, мавзуъ як намунаи олии ҳаё аз ҳаёти беҳтарин инсон баъд аз паёмбарон — Абубакри Сиддиқ (р)-ро пешкаш мекунад. Дар он чӣ гуфта шуд, ин саҳобаи бузург ба дараҷае аз ҳаё расида буд, ки ҳатто дар хилватгоҳи худ ва ҳангоми қазои ҳоҷат аз Парвардигораш шарм медошт. Ин намуна таъкид мекунад, ки ҳаёи ҳақиқӣ танҳо дар масҷид ё дар назди мардум нест, балки як ҳолати доимии қалб аст.
Мавзуъ таъкид менамояд, ки ин сифат хоси гузаштагон набуда, имрӯз ҳам дар миёни мусалмонон вуҷуд дорад. Суханони Абубакр (р) ба шунавандаи аудиоӣ ин паёмро мерасонанд, ки меъёри тақво ва ҳаё хеле баланд аст ва инсон бояд дар ҳар ҳолат Худоро ҳозир бидонад.
5.2. Ҳикояти марди тавбакор: Шарм аз ошкор шудани гуноҳҳо
Матн (Мақтаъи дуюм): Ба хотир дорам рӯзе аз рӯзҳои ҷумъа мавзуъеро барои хутбаи ҷумъаи хостам ихтиёр намоям ва дар он, дар бораи лиқои Аллоҳ таъоло, яъне вохӯрӣ бо Ӯ таъоло, хутба бихонам. Баъд аз намози ҷумъа марде ба назди ман омад, ки чашмаш, аз бисёр гиря кардан, ба ранги сурх мубаддал гашта буд... [Муаллиф суолҳои мардро дар бораи ошкор шудани гуноҳҳо нақл мекунад]... Гуфт: Савганда ба Худо шарм медорам. Қасам ба Худо, ки ман аз Аллоҳ таъоло ҳаё менамоям.
Шарҳ ва тавзеҳ: Дар ин бахш, мавзуъ як ҳикояи воқеӣ ва муосирро нақл мекунад, ки қудрати ҳаёро нишон медиҳад. Дар он чӣ гуфта шуд, марди тавбакор на аз азоб, балки аз хиҷолат ва шарм дар назди Худованд метарсад. Ӯ намехоҳад гуноҳҳояш, ҳатто агар ба ҳасанот табдил ёфта бошанд ҳам, дар рӯзи қиёмат ошкор шаванд.
Мавзуъ таъкид мекунад, ки ин эҳсос ниҳоят арзишманд аст. Дар он чӣ гуфта шуд, мо мебинем, ки Худованд дӯст медорад, ки ин гуна ҳаёро дар қалби бандааш бубинад. Ин ҳикоя барои шунавандаи аудиоӣ хеле таъсирбахш аст, зеро он нишон медиҳад, ки ҳаёи ҳақиқӣ инсонро водор месозад, ки аз ҳар гуна амале, ки боиси шармсорӣ дар назди Холиқ мегардад, парҳез кунад.
5.3. Дараҷаи мутақобилаи ҳаё ва муҳаббати илоҳӣ
Матн (Мақтаъи сеюм): Пас агар аз Худованд ҳаё кардӣ, дар муқобил Худованд ҳам аз ту ҳаё мекунад. Бузурге мегуяд: Касе аз Худованд ҳаё кард, Худованд аз ӯ ҳаё менамояд. Акнун аз ту хоҳиш мекунам, ин муносибат ва рафтори аҷибро бо Худованд мулоҳиза намо... [Муаллиф раванди мутақобилаи ҳаёро тасвир мекунад]... Ин як олами дигаре аз муносибатҳои бо Худованд намудан, аст... сазовор аст, ки мо аз Ӯ ҳаё намоем.
Шарҳ ва тавзеҳ: Дар қисмати ниҳоӣ, мавзуъ ба қуллаи ин муносибати рӯҳонӣ мерасад: ҳаёи мутақобила. Дар он чӣ гуфта шуд, як доираи аҷиби муҳаббат тасвир шудааст: банда ҳаё мекунад, Худо ҳаё мекунад, банда бештар ҳаё мекунад ва Худо бештар ҳаё мекунад. Ин як ҳолати маънавӣ ва «олами дигар»-и муносибат бо Парвардигор аст.
Мавзуъ таъкид менамояд, ки Худованди бузург, карим ва ҳалим аз мо ҳаё мекунад ва аз ин рӯ, Ӯ шоистаи он аст, ки мо низ бо тамоми ҳастиамон аз Ӯ ҳаё кунем. Дар он чӣ гуфта шуд, ин матлаб бо як хулосаи қавӣ анҷом меёбад: дар тамоми ҳаёти мо касе ҳақноктар ба ҳаёи мо аз Худованд вуҷуд надорад.
БОБИ V: БЕДОРӢ — Интихоби банда ва масъулияти ӯ
· Як нуқтаи бисёр муҳим ва такондиҳанда.
Агар инсон бо шунидани ин ҳама карам ва ҳаёи Илоҳӣ бедор нашавад, пас ӯ бояд бидонад, ки дар кадом ҳолат қарор дорад. Ин ҷо шарҳи ин мавқеъро барои шумо пешкаш менамоем:
1. Нишони қасовати қалб (сахтшавии дил)
Агар банда бишнавад, ки Парвардигори Арш бо он ҳама азаматаш аз ӯ ҳаё мекунад, вале қалбаш нарм нашавад ва аз гуноҳ даст накашад, ин нишони бемории хатарноки рӯҳӣ — қасовати қалб аст. Чунин инсон бояд бидонад, ки пардаи ғафлат дидаи басирати ӯро пӯшидааст ва ӯ аз лаззати маърифати ҳақиқӣ маҳрум гаштааст.
2. Сӯиистифода аз ҳилми Илоҳӣ
Ин гуна банда бояд худро «носипос» бидонад. Ӯ ҳилм ва сабри Худовандро нишони бепарвоии Ӯ таъоло мепиндорад, дар ҳоле ки ин ҳаёи Илоҳӣ фурсате барои тавба буд. Агар касе ин ҳақиқатро дониста, боз ҳам бар гуноҳ исрор кунад, ӯ бо камоли огоҳӣ роҳи ғазаби Худоро баргузидааст ва дар рӯзи ҷазо ҳаққи гила кардан аз касеро надорад, ҷуз аз нафси худаш.
3. Оқибати эътироз ва рӯйгардонӣ
Касе, ки ин пандро қабул намекунад, бояд бидонад, ки ӯ дар ҳолати «худфиребӣ» қарор дорад. Ӯ гумон мекунад, ки хостаҳои нафс ва шайтон барояш наҷотбахшанд, вале дар асл ӯ гавҳари ҳаёро бо пушоки ночизи ин дунё иваз кардааст. Оқибати ин кор пушаймониест, ки дар он рӯз фоидае нахоҳад дошт.
4. Хулоса барои ин гуна банда
Агар инсон ба ин дараҷаи беҳаёӣ расида бошад, ки аз ҳаёи Худо шарм надорад, пас ӯ бояд худро дар ҷумлаи «маҳрумон» ҳисоб кунад. Маҳрум аз раҳмати хоса, маҳрум аз муҳаббати Парвардигор ва маҳрум аз наҷоти ҳақиқӣ. Ӯ бояд бидонад, ки:
· Худованд ҳуҷҷатро бар ӯ тамом кард.
· Роҳи бозгаштро ба ӯ нишон дод.
· Караму лутфи худро ба ӯ арзонӣ дошт.
Агар баъд аз ин ҳама боз ҳам рӯй гардонад, пас бигзор ба оқибати кори худ омода бошад ва танҳо худро маломат кунад.
Хитоб ба нафси ғофил:
«Эй нафси ғофил! То ба кай аз ҳаёи Парвардигорат шарм намедорӣ? Бидон, ки ҳар соате, ки мегузарад, фурсати ту камтар мешавад ва рӯзи вохӯрӣ наздиктар. Пеш аз он ки шармсорӣ туро фаро гирад, ба сӯи Ҳаёи Илоҳӣ бозгард!»
БОБИ VI: ФОЛИ НЕК ВА ХУЛОСА — Умед ба раҳмати бепоён
ХОТИМА: Даъват ба бедории виҷдон ва бозгашт ба сӯи Ҳаёи Илоҳӣ
Матн (Қисми охирин): Эй бандаи Аллоҳ! Оё дидӣ, ки Аллоҳ бо ту чӣ муносибат менамояд? Оё караму бузургии Аллоҳро дидӣ? Аз бандааш, ки ин қадар бо кӯтоҳӣ ва нуқсон даст ба пешгоҳаш мебардорад, аз он шарм медорад, ки онҳоро холӣ ба рӯяш баргардонад. Пас чаро амрҳо ва фармоишоти Аллоҳро, ки бароят фиристодааст, як сӯ мегузорӣ ва хостаи нафсу хостаи шайтонро анҷом медиҳӣ? Оё намедонистӣ, ки вақте Аллоҳро итоат намоӣ Ӯ таъоло хушнуд мешавад? ... Баргард, аз Аллоҳ шарм кун, то раҳо ёбӣ, ки наҷоте ҷуз дар шарм кардан аз Ӯ таъоло ва баргаштан ба сӯи Ӯ нест.
Аз Худованд талаб менамоем, ки неъмати ҳаё карданро бар мо насиб ва бардавом бигардонад... Ва моро бо ҳам дар ҷаннатҳо ва наҳрҳо ҷамъ намояд. Дар мақъади сидқ дар назди Малики муқтадир. Валҳамду лиллоҳи раббил ъоламин.
Шарҳ ва тавзеҳ: Дар ин қисмати ҷамъбастӣ, мавзуъ бо хитоби «Эй бандаи Аллоҳ!» моро ба тааммули амиқ ва бедории рӯҳонӣ даъват мекунад. Дар он чӣ гуфта шуд, муқоисаи равшане байни Карами Илоҳӣ ва кутоҳиҳои мо гузошта шудааст. Муаллиф таъкид мекунад, ки Худованд бо вуҷуди бениёзӣ, аз рад кардани дуои мо шарм медорад, вале мо бо вуҷуди ниёзмандӣ, аз анҷоми гуноҳ дар назди Ӯ шарм намедорем.
Мавзуъ таъкид менамояд, ки роҳи ягонаи наҷоти инсон дар ин замони пур аз васвасаҳо, танҳо эҳё кардани сифати ҳаё дар қалб аст. Дар он чӣ гуфта шуд, итоат на танҳо як вазифа, балки посухе ба муҳаббат ва ҳаёи Парвардигор муаррифӣ шудааст. Агар инсон дарк кунад, ки бо ҳар як гуноҳ на танҳо қонунро мешиканад, балки аз карами Зоти Ҳаёкунанда сӯиистифода мекунад, дигар ҷуръати маъсият нахоҳад дошт.
Хотимаи ин матлаб бо дуоҳои хайр ва умед ба ҷойгоҳи ростон (мақъади сидқ) дар ҳузури Подшоҳи Тавоно анҷом меёбад. Ин бахш барои аудио ҳамчун як хулосаи таъсирбахш ва нидои виҷдон хизмат мекунад, ки шунавандаро бо эҳсоси тавба ва муҳаббати тоза ба сӯи Худо равона месозад.
БОБИ ХОТИМАВӢ: Натиҷагирӣ ва татбиқи амалӣ
1. Хулосаи умумӣ
Дар ин мақола мо яке аз амиқтарин ва нозуктарин мавзуъҳои маърифати илоҳиро баррасӣ кардем. Дар он чӣ гуфта шуд, ҳаё на танҳо як хислати инсонӣ, балки сифати олии Парвардигор аст, ки аз камоли карам ва саховати Ӯ сарчашма мегирад. Мо омӯхтем, ки:
· Ҳаёи Илоҳӣ кафолати иҷобати дуо ва нишонаи муҳаббати Холиқ ба махлуқ аст.
· Ҳаёи банда аз Худо олитарин дараҷаи имон аст, ки аз тарс дида бартарӣ дорад.
· Бузургии инсон на дар ҷисми ӯ, балки дар ҳаёи ӯст, ки дар баробари Азамати Арши Илоҳӣ пайдо мешавад.
2. Панду андарзҳо
· Ҳаё — девори амният аст: Касе, ки аз Худо шарм дорад, Худо айбҳои ӯро аз мардум мепӯшонад.
· Шарм аз бахшиш: Аз гуноҳе шарм кун, ки Худо онро дидаву боз ҳам ба ту ризқ додааст.
· Ибодати ошиқон: Тарк кардани гуноҳ аз рӯи ҳаё нишонаи муҳаббат аст, на танҳо тарси ҷазо.
· Дасти холӣ: Ҳеҷ гоҳ аз дуо даст накаш, зеро Парвардигори ту шарм медорад, ки туро ноумед созад.
3. Роҳҳои амалӣ намудани ҳаё дар ҳаёт
Барои он ки сифати ҳаё дар вуҷуди мо ҷой гирад, ин қадамҳоро метавон амалӣ кард:
1. Муроқаба (Назорати ботинӣ): Ҳамеша ба худ ёдрас кунед: "Ӯ маро мебинад". Ҳатто дар танҳотарин лаҳзаҳо.
2. Шинохти неъмат: Пеш аз анҷоми гуноҳ ба аъзои баданатон назар кунед — ҳамаи онҳо неъмати Ӯянд. Оё бо неъмати Ӯ ба Ӯ исён мекунед?
3. Дуои бошарм: Вақте даст ба дуо мебардоред, аввал ба камбудиҳои худ иқрор шавед ва баъд талаб кунед. Ин одоби бандагист.
4. Сатторият: Агар Худо гуноҳи туро пӯшонид, ту низ аз он дар назди дигарон фахр накун ва ҳаёи Илоҳиро пос бидор.
БАНДИ НИҲОӢ: Маълумоти иловагӣ
Шарҳи истилоҳот ва аҳодис
1. Ал-Ҳайий (الحيِيّ): Яке аз номҳои зебои Аллоҳ таъоло, ки дар ҳадис омадааст. Маънояш Зотест, ки аз рӯи карам ва фазл аз бандагонаш шарм медорад ва дархости онҳоро рад намесозад.
2. Карим (الکريم): Саховатманд ва бузургворе, ки бидуни ниёз ва бо вусъати бепоён мебахшад.
3. Ҳадиси Шариф: Ишора ба ҳадисе, ки дар сунанҳои «Абу Довуд» (1488) ва «Тирмизӣ» (3556) ворид шудааст: «Албатта Парвардигори шумо Ҳаёкунанда ва Карим аст, шарм медорад аз бандааш, ки вақте даст ба сӯи Ӯ бардорад, онҳоро холӣ баргардонад»
4. Яҳё ибни Муъози Розӣ: Яке аз орифони бузург ва воизони машҳури қарни сеюми ҳиҷрӣ, ки бо суханҳои пурмаъно ва ҳикматҳояш дар бораи муҳаббату умед ба Худо шинохта шудааст.
5. Истиво (استواء): Ишора ба ояти «Ар-Раҳмону ъала-л-ъарши-стива» (Сураи Тоҳо, ояти 5). Ин ҷо маънои онро дорад, ки Худованд бар Арш қарор дорад, ба гунае ки ба азамати Ӯ лоиқ аст, бидуни он ки ба махлуқ монанди дошта бошад.
6. Арш: Бузургтарин махлуқи Худованд, ки аз болои осмонҳои ҳафтгона қарор дорад ва нишонаи азамату подшоҳии Мутлақи Илоҳист.
7. Маъсият: Нофармонӣ ва сарпечӣ аз дастурҳои Худованд, анҷом додани гуноҳ.
8. Ҳадис дар бораи ҳаё аз марди солеҳ: Ин ҳадисро Имом Табаронӣ дар «Ал-Кабир» ва Байҳақӣ дар «Шуъабу-л-имон» ривоят кардаанд. Он яке аз муҳимтарин дастурҳо барои тақвияти ҳаёи ботинӣ ба шумор меравад.
9. Уқубат: Ҷазо ва кайфаре, ки дар натиҷаи содир кардани гуноҳ ба инсон мерасад.
10. Мақоми Эҳсон: Ишора ба ҳадиси Ҷабраил (а), ки «Худоро чунон ибодат кун, ки гӯё Ӯро мебинӣ, ва агар Ӯро намебинӣ, пас Ӯ туро мебинад».
11. Фузайл ибни Иёз (ваф. 187 ҳ.): Яке аз уламо ва орифони бузурги исломӣ, ки бо номи «Обиди Ҳарамайн» (ибодаткунандаи ду ҳарам — Макка ва Мадина) маъруф аст. Ҳаёти ӯ намунаи тавбаи ҳақиқӣ аз роҳзаниву гумроҳӣ ба сӯи ҳикмату тақво мебошад.
12. Рӯзи Арафа: Рӯзи нуҳуми моҳи Зул-ҳиҷҷа, муҳимтарин рӯзи ҳаҷ, ки дар он дуоҳо бештар қабул мешаванд.
13. «Во савъатоҳу» (وا سَوْأتَاهُ): Ифодаи арабие, ки маънои «Вой бар шарму расвоии ман»-ро дорад.
14. Маъсият: Нофармонӣ ва мухолифат бо аҳкому дастуроти илоҳӣ.
15. Таровеҳ ва Нофила: Намозҳои изофӣ ва суннатӣ, ки берун аз намозҳои фарзӣ анҷом дода мешаванд.
16. Абубакр (р): Абубакри Абдуллоҳ ибни Аби Қуҳофа, аввалин халифаи рошидин ва наздиктарин саҳоба ба Паёмбар Муҳаммад (с). Ӯ бо тақво ва ҳаёи шадидаш маъруф буд.
17. Қазои ҳоҷат: Истилоҳи одобӣ барои ишора ба ҳоҷатҳои табиии инсонӣ (дастшӯӣ).
18. Лиқои Аллоҳ: Вохӯрӣ бо Аллоҳ таъоло дар рӯзи қиёмат.
19. Тавба: Бозгашт аз гуноҳ ва пушаймонӣ аз он бо нияти анҷом надодани он дар оянда.
20. Ҳасанот ва Саййиот (Некиҳо ва Бадиҳо): Аъмоли нек ва бади инсон, ки дар тарозуи аъмол дар рӯзи ҳисоб вазн карда мешаванд.
21. Мақъади сидқ (مَقْعَدِ صِدْقٍ): Ишора ба ояти 55-уми сураи Қамар. Ин ҷоест дар ҷаннат, ки барои ростгӯён ва парҳезгорон омода шудааст ва маънои «ҷойгоҳи ростиву шараф»-ро дорад.
22. Малики Муқтадир (مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ): Яке аз номҳои Худованд, ки дар Қуръон омадааст ва маънояш «Подшоҳи бисёр тавоно ва боқудрат» аст.
23. Нуқсон ва Кутоҳӣ: Ишора ба заифии фитрии инсон дар анҷоми комили ибодатҳо ва дурӣ аз гуноҳон.
24. Хушнудии Аллоҳ (Ризо): Олитарин мақсади мӯъмин дар зиндагӣ, ки аз неъматҳои ҷаннат ҳам болотар дониста мешавад.