Бисмиллоҳи-р-раҳмони-р-раҳим
Алҳамду лиллоҳи раббил ъоламин вассалоту вассалому ало Расулиллоҳ ва ало олиҳи ва саҳбиҳи ва ман волоҳ.
Аммо баъд...
Сисила мақолаҳо дар мавзӯи маърифат ва муҳаббати Аллоҳ таъоло. Сабаби ҷамъоварии мақолаҳо дар ин мавзуъ сухани Молик ибни Динор, раҳимаҳуллоҳ, гардид, ки гуфтааст:
Мискину бенавоянд аҳли дунё, ки аз он рафтанд, аммо беҳтарин ва болаззатарин чизе дар он буда онро начашиданд. Пурсида шуд, ки он чӣ будааст? Гуфт: Маърифати Аллоҳ таъоло ва муҳаббати Ӯ.
Инсон ҳамеша барои расидан ба беҳтаринҳо ва хубтаринҳо ва болаззаттарин чизҳо саъю кӯшиш мекунад. Вале барои ӯ беҳтарин, хубтарин ва болаззаттарин он чизе мебошад, ки маълумоти онро дорад. Агар маълумоти сатҳӣ дошта бошад, назари ӯ ба чизҳои сатҳӣ ба андозаи маърифаташ хоҳад буд, вале агар маълумоти амиқ, маъулмот ва маърифати аслӣ ва ҳақиқӣ дошта бошад, беҳтарин ва хубтарину болаззаттаринро ба сурати воқеъӣ хоҳад дарк кард ва барои он талош хоҳад намуд.
Ин бузургвор Молик ибни Динор, раҳимуҳуллоҳ, ин масъаларо дар воқеъ дида гуфтааст, ки ин мардум мискинну бечораанд, ки аз дунё рафтанд, вале ончӣ дар ҳақиқат болаззаттарин ва ширинтарин чизи ин дунё буд онро ночашида рафтанд. Ва ӯ баён медорад, ки ширинтарин чизе, ки инсон дар дунё онро бояд бичашад, аслан барои он ҳам офарида шудааст, он маърифати Аллоҳ таъоло, шинохт аз он Зоте, ки моро офарида, ва бар асоси ин маърифат ва шинохт дӯст доштани он Офаридгоре, ки барои бандагонаш чунон корҳое карда, ки ҳеҷ кас барояш онро накарда ва наметавонад кард. Пас лозим омад, ки Он Зоти поки Аллоҳро бояд шинохт, бояд Ӯ таъолоро дӯст дошт. Агар муҳаббати Ӯ таъолоро ба даст овардӣ, ҳама чизро гӯё ба даст овардаи, вале агар онро даст додӣ, гӯё ҳеҷ чизе ба даст наовардаи. Пас агар ин ду амал чун анҷом гирифт, маърифат ва муҳаббат, ҳадаф аз зиндагӣ дар ин дунёро ба ҷо овардаем. Вале ин роҳ ниёз ба талошҳо ва сабру таҳаммул дорад, чун Расулуллоҳ (с) бисту се сол барои ин таълим доданд. Чуноне шоъир гуфтааст:
Дар муҳаббат ранҷҳо бисёр мебояд кашид,
Баҳри як гул миннати сад хор мебояд кашид.
Пас барои ба даст овардани муҳаббати Аллоҳ таъоло илму маърифат лозим аст, аввал бояд шинохт, аввал бояд донист, пас аз дар асоси он маърифат ва шиносои дӯст доштан ба вуҷуд меояд. Ҳақиқатан ҳам натиҷаи дуруст ҳосил намудани маърифат мевааш муҳаббат хоҳад буд. Муҳаббат бе маърифат ҳосил намешавад, агар касе ҳам даъво кард, он даъвоест, ки асосе барои он надорад ва шояд рӯзе онро иваз намояд. Маърифате ҳам, ки муҳаббатро ба бор наёварад он ҳам маърифати ҳақиқӣ набудааст.
Бинобар ин аз Аллоҳи зулҷалол талаб дорем, ки барои мо ва шумо насиб бигардонад маърифате аз Ӯ таъоло ҳосил намоем, ки моро ба муҳаббати ӯ бурда бирасонад. Ибтидоан аз баъзе аз АСМОУЛЛОҲИЛҲУСНО, НОМҲОИ ЗЕБО-и Аллоҳ таъоло мақолаҳои ҷамъоварӣ хоҳем кард, то шиносоии дурусте пайдо намоем ва боқӣ ба Аллоҳ таъоло таваккули мост, ки дасти моро гирифта ба маърифату Худ ва ба муҳаббати Худ бирасонад.
Муқаддима:
Дар умқи номҳои зебои Худо (Асмоъуллоҳу-л-ҳусно)
Дар партави номҳои зебои Аллоҳ — Асмоъуллоҳу-л-ҳусно — асрори амиқи маърифати илоҳӣ нуҳуфтааст. Ҳар ном аз ин номҳо равзанаест ба сӯи шинохти зот ва сифоти поку баркамоли Парвардигор, ки қалбро бедор ва рӯҳро равшан месозад.
Ин муқаддима моро даъват мекунад, ки аз зоҳири номҳо бигзарем ва ба маънои ботинии онҳо роҳ ёбем — то дарк кунем, ки ҳар номи Аллоҳ танҳо калима нест, балки нурест, ки ба зиндагӣ маъно мебахшад.
Пас, омӯзиши Асмоъуллоҳу-л-ҳусно танҳо фаҳми забонӣ нест, балки сафари маънавист — сафари шинохт, муҳаббат ва иттисол бо Худоест, ки бо ҳар номаш ба бандагон наздик мегардад.
Ин мақола даъватест ба он, ки мо бо асмоъуллоҳу-л-ҳусно — номҳои зебои Аллоҳ — зиндагӣ кунем ва шеваи нави андешиданро дар бораи шинохти Аллоҳ тавассути шинохти номҳои зебояш ва сифотаи комилу муназзаҳаш ба даст орем, то асарҳои ин номҳо ва сифотро дар зиндагии худ, дар ҷомеа ва дар таҷаллии онҳо бар рӯҳи худ бинем.
(Яъне, мақсади китоб ин аст, ки инсон на танҳо номи Худоро бихонад, балки маъно ва таъсири онҳоро дар амал эҳсос кунад — то шинохти Худо дар зиндагии ҳаррӯза таҷассум ёбад.).
Чаро мо бояд номҳои зебои Худоро омӯзем؟
Шинохтани асмоъуллоҳу-л-ҳусно (номҳои зебои Худо) дар асл шинохтани Худои Азза ва Ҷалла аст.Агар мо Ӯро мешинохтем — Ӯро дӯст медоштем, итоаташ мекардем, ризои Ӯро мехостем ва ба биҳишти Ӯ дилбаста мешудем. Албатта ашк аз чашмонамон на аз тарс, балки аз шавқи мулоқот бо Ӯ ҷорӣ мешуд. Дар ҳоле, ки мардум аз марг метарсанд, мо бошем ба лиқову дидори Ӯ таъоло шавқманд ҳастем.
Агар Ӯро мешинохтем, аз шиддати муҳаббат ба Ӯ таъоло об мешудем!
Агар Ӯро мешинохтем, ҳаргиз Ӯро нофармонӣ намекардем!
Агар Ӯро мешинохтем, ҳаргиз Ӯро ба ғазаб намеовардем!
(Ин ҷо ишора бар ин аст, ки сабаби бисёре аз гуноҳон на дар бузургии гуноҳ, балки дар ҷаҳолати инсон аз бузургии он Зот аст, ки ӯро нофармонӣ мекунад.)
Вақте инсон амрдиҳандаро мешиносад, иҷрои амрҳо барояш осон мешавад. Мо гоҳе Худоро нофармонӣ мекунем, вале намедонем, ки киро нофармонӣ намуда истодаем ва чӣ Зотеро ба ғазаб меоварем! Ва гумон мекунем, ки гуноҳамон хурд аст. Ту ба Зоте назар кун, ки Ӯро нофармонӣ мекуни, вале на ба ҳаҷму андозаи гуноҳ.
Ҳар қадар Худоро бештар шиносем — ҳамон қадар таслим мешавем.
Ҳар қадар Ӯро бештар бишиносем — ҳамон қадар аз қазои Ӯ розӣ мешавем.
Шояд мусибати сахте моро бирасад, вале вақте Ӯро ёд кунем — ором мешавем ва таслим мегардем.
Зеро ҳар кӣ Худоро мешиносад, дар ҳама чиз ҳикмат мебинад — ҳикмате беинтиҳо, илме беохир, ва маваддату меҳрубонӣ, раҳмате густурда ва шафқат.
Бинобар ин, динро метавон дар се калима ҷамъ кард:
шинохт, ки ба тоат бурда мерасонад,→ итоате, ки ба → саодат мерасонад.
Аллоҳ таъоло дар сураи «Тоҳо» мефармояд:
«Тоҳо. Мо ин Қуръонро бар ту нозил накардем, то ба раҷну заҳмат биафти, балки он ёдоварӣ (тазаккур) барои касе, ки метарсад. (Ин Қуръон) Нозил шудааст аз ҷониби он Зоте, ки замин ва осмонҳои баландро офаридааст. Ал-Раҳмон (Худои меҳрубон он гуна, ки шоистаи ҷалолу мақоми Ӯст) бар Арш қарор гирифт. Аз они Ӯст он чӣ дар осмонҳост ва он чӣ дар замин аст, ва он чӣ миёнашон аст ва он чӣ зери хок (пинҳон) аст. Ва агар ошкоро сухан гӯӣ, (ё онро пинҳон дорӣ) пас Ӯ яқинан сирр ва ниҳонтар аз сиррро медонад. Аллоҳе аст, ки маъбуде нест ҷуз Ӯ; аз они Ӯст номҳои зебо — асмоъуллоҳу-л-ҳусно.». (Сураи Тоҳо, оятҳои 1–8).
Пас, ҳамаи ин оятҳо шиносонидани Худо мебошанд. Ин дин барои ранҷу азоб ва машаққат нозил нашудааст, балки барои саодат ва хушбахтӣ омадааст.
Сураи «Тоҳо» меомӯзонад, ки касе, ки бо номҳои зебои Худо ҳамроҳ мешавад ва ҳамроҳ меравад, — ҳаргиз ранҷу азоб намекашад, балки шоду хушбахт аст;
Аммо бақияи сураи Тоҳо ҳикоят мекунад, ки мисли ҳазрати Мӯсо (а), ки Худоро шинохт, итоат кард саодат ёфт; аммо Фиръавн, ки Худоро нашинохт, исён кард ва бадбахт гашт.
(Ибрат ин аст: саодат дар шинохти Аллоҳ таъоло аст, на дар молу сарват; ва роҳ ба сӯи Худо аз шинохти номҳои зебои Ӯ оғоз мешавад.)
Ҳадаф аз омӯзиши Асмоъуллоҳи ҳусно ин аст, ки мо Аллоҳ таъолоро тавассути онҳо бишносем — ва ҳар қадар ӯро бештар бишносем, ҳамон қадар муҳаббатамон, таслим буданамон ва фидокориамон нисбат ба Ӯ меафзояд. Ва ин ёдоварӣ бо як мисол беҳтар равшан мешавад:
Сарвари мо Абдуллоҳ ибн Ҳузофа (р) пеш аз Ислом дар чизе ҳеҷ фидокорӣ намекард; аммо баъд аз Ислом ӯ ҳирс ва таъсири дунёро тарк кард. Подшоҳи Рум ӯро асир гирифт ва ба хотири куштанаш ба ӯ гуфт: «Дини худро тарк кун ва ман ба ту ин қадар ва он қадар пул медиҳам». Ӯ ба Худо қасам хӯрда гуфт: «Ба Худо, агар ҳамаи молатро ба ман диҳӣ, то динамро тарк кунам, ҳаргиз намекунам.».
Он гоҳ подшоҳ гуфт: «Дини худро тарк кун, тӯро дар мулкам шарик мегардонам». Ӯ ҷавоб дод: «Ба Худо, мулки дунё дар назди ман арзише надорад.».
Пас гуфт: «Он вақт мекушамат.» Ӯ гуфт: «Ҳар чи мехоҳӣ бикун.».
Пас гуфт: ба сӯи ӯ тир андозед, тирборонаш кунед, вале ӯро накушед, то азият бикашад — танҳо мехост ӯро озору машаққат диҳад: «Ба дасти ӯ тир занед». Сипас ба ӯ гуфт: Динатро тарк мекунӣ? Гуфт: «Не, ба Худо қасам» — тирҳоро ба пойҳояш бизанед. Пурсиданд: «Ҳозир дини худро тарк мекунӣ?» Гуфт: «Не, ба Худо қасам». Сипас фармон доданд, ки ду нафари аз ёронашро биёранд ва дар деги бузурге, ки дар он равғани доғ аст, онҳоро дар он равғани доғ андозанд. Пас ду мусалмоне, ки бо ҳамроҳии ӯ буданд дар он равғани доғ андохтанд. Пурсиданд: «Ҳоло диниатро тарк мекунӣ?» Гуфт: «Не, ба Худо қасам». Сипас гуфт: Ӯро гирифта ба равған андозед. Вақте ӯро барои партофтан мебурданд, ногаҳон гирист. Ӯро бозгардонданд. Подшоҳи Рум гуфт: «Шунидам, ки гиристӣ?» Ӯ гуфт: «Бале». Гуфт: «Он вақт диниатро тарк мекунӣ?» Ӯ гуфт: «Не, ба Худо». Гуфт: «Пас чаро гиристӣ?» Ӯ ҷавоб дод: «Зеро ман танҳо як ҷон дорам, ки барои Худо дода мешавад, ва мехостам ба теъдоди ҳар мӯйи бадани ман ҷонҳо медоштам, то ҳар кадомро яке пас аз дигаре дар роҳи Худо фидо кунам.».
Ва мисоли дигар — Хансо (Ал-Хансоа, шоира): пеш аз Ислом ҳангоми марги бародари худ Сахр тамоми Арабро ба гиря овард; аммо баъд аз Ислом, вақте чор фарзандаш дар ҷанг шаҳид шуданд, гуфт: «Алҳамдулиллоҳ, ки манро шарафманд гардонд, ки онҳоро бо шаҳодат расиданд!»
Хансо Худоро шинохт, ва чун ӯро шинохт, ба қазо ва иродаи Ӯ таслим шуд ва изҳори ризомандӣ намуд.
Ва барои онҳое ки мегӯянд: «Мо Худоро мешиносем» — мо дар бораи шинохти сатҳӣ ҳарф намезанем. Мо аз шинохти амиқ мегӯем — шинохте, ки то ба ҳуҷайраҳои вуҷуди инсон роҳ меёбад; шинохте, ки агар аз мо гирифта шавад, нафас дар сина мемонад ва ҷон ором намегирад. Ин маърифат инсонро дигаргун мекунад. Ҳама чиз ӯро ба ёди Худо меандозад:
Маърифате, ки боиси он мешавад, ки гӯем:
— ин зани азизе (модар аст ё ҳамсар ё хоҳар ё фарзанд), ки аз ин олам гузашт, маро ба номи раҳими Худо хотиррасон мекунад;
— воқеае, ки дар маҳалли корӣ аз тарафи роҳбараш рух дод, ӯро ба номи Ҳакими Худо бедор месозад;
— ва ҳатто духтари хурдсолаш, ки бо лабханд ба ӯ нигарист ва дар рӯ ба рӯяш медархшад, ӯро ба номи Вадуди Аллоҳ ёдовар мешавад.
Ин аст маърифати ҳақиқӣ — шинохте, ки на дар китоб маҳдуд мешавад ва на дар сухан, балки дар ҳар нафас, дар ҳар нигоҳ, дар ҳар лаҳзаи зиндагӣ таҷассум меёбад. Он гоҳ инсон на танҳо ин ки Худоро мешиносад — балки бо Ӯ дар ҳар нафас зиндагӣ мекунад.
(Ин маънӣ ишора ба он дорад, ки шинохти ҳақиқии Худо танҳо дар зеҳн ё забон набуда, балки бояд то ба аъмол, эҳсосот ва вуҷуди инсон бирасад — то ҳар чизе дар зиндагӣ ӯро ба ёди Худо андозад.).
Ҳамаи мо ҳадиси Ҷабраил (а)-ро медонем. Хулосаи он чунин аст, ки — он лаҳзаи нодир, ки Ҷабраил (алайҳиссалом) назди Паёмбари Худо ﷺ омад, дар ҳоле ки саҳобагон гирди Ӯ нишаста буданд. Гуфт:
— Эй Муҳаммад, маро аз Ислом хабар деҳ.
Паёмбар ﷺ фармуд:
— Ислом он аст, ки шаҳодат диҳӣ: «Ло илоҳа иллаллоҳ» ва шаҳодат диҳӣ, ки «Муҳаммадун расулуллоҳ», намоз гузорӣ, закот диҳӣ ва ҳаҷ анҷом диҳӣ (агар имконият рафтан муҳаё бошад).
Гуфт: рост гуфтӣ.
Сипас гуфт:
— Пас маро аз Имон хабар деҳ.
Фармуд:
— Он аст, ки ба Худо, фариштагонаш, китобҳояш, паёмбаронаш, рӯзи охират ва тақдир — хайру шарраш — имон биёварӣ.
Гуфт: рост гуфтӣ.
Сипас гуфт:
— Пас маро аз Эҳсон хабар деҳ.
Фармуд:
— Эҳсон он аст, ки Худоро ибодат кунӣ гӯё Ӯро мебинӣ, ва агар Ӯро намебинӣ, бидон, ки Ӯ туро мебинад.
Оё то ҳол ба тартиби ин саволҳои Ҷабраил таваҷҷӯҳ кардаем?
Аввал Ислом — зоҳири амал;
сипас Имон — ботини бовар;
ва ниҳоят Эҳсон — шинохти зиндаи Худо дар дил.
Ӯ чаро саволро бо Эҳсон ба поён расонд? Зеро амал ва бовар, агар аз шинохти Худо холӣ бошад, инсонро беҳис месозад.
Мумкин аст намоз бигузорӣ, вале дилат ҳузур надорад; мумкин аст ба имон эълом кунӣ, вале рӯҳат напазирад. Вақте Худоро бо дил шинохтӣ — ибодат эҳсос мешавад, имон зинда мегардад ва Ислом нур меёбад.
Ҳамаи мо ҳадисеро медонем, ки дар «Саҳеҳи Бухорӣ» омадааст:
«Худованд навадунӯҳ ном дорад — сад ба ҷуз як-то — ҳар кӣ онҳоро аҳсо кунад, ба биҳишт медарояд».
Аммо бисёри мардум гумон мебаранд, ки калимаи «аҳсо» фақат маънои шумурдан, аз бар ё аз ёд кардан ё такрор гуфтан дорад. Дар ҳоле ки ҳатто аз ҷиҳати илмӣ ва луғавӣ, «аҳсо» маънои фаҳмидан, дарк кардан, таҳлил кардан ва азхудсозии маънӣ дорад — на танҳо ҳисобу адад.
Қуръон низ ҳамин фарқро таъкид мекунад, онҷо ки мефармояд:
«Лақад аҳсоҳум ва ъаддахум аъддан» (Сураи Марям, ояти 94). Яъне: Худо ҳамаи онҳоро фаро гирифт ва пас аз он шумурд.
Бинобар ин, «аҳсо» дар маънои Қуръонӣ ва илоҳӣ — танҳо адад нест, балки фаҳмидан, эҳсос кардан ва татбиқ намудан аст.
Он ки номҳои Худоро бо қалб мефаҳмад, бо маънояшон зиндагӣ мекунад, дар ахлоқ ва рафтораш нури он номҳоро нишон медиҳад — чунин кас воқеан номҳои Худоро «иҳсо» кардааст. Ин аст маърифати ҳақиқӣ, ки инсонро ба биҳишт мерасонад, на танҳо такрори суханон бе ҳузури дил.
Оё ёд доред он ҳадиси муборакро, ки Ибни Умар (разияллоҳу анҳу) ривоят кардааст?
Расулуллоҳ ﷺ ояти зеринро қироат намуданд:
«Ва мо қаддаруллоҳа ҳаққа қадриҳи, вал-арзу ҷамиъан қабзатуҳу явмал-қиёма, вас-самовоту матвийётун бияминӣҳи, субҳонаҳу ва таоло ъамма юшрикун»
(Сураи Зумар, ояти 67)
Ҳангоми қироати ин оят, Расули Худо ﷺ бо дасти муборакаш ишора мекард — онро ҳаракат медод, ба пеш ва пас мебурд — ва мегуфт: «Манам Ҷаббор, Манам Мутаккабир, Манам Азиз, Манам Карим!».
То ҷое ки минбар бо он ҳазрат ларзид, то ҳадде ки саҳобаҳо гуфтанд:
«Гӯё минбар мехост фурӯ афтад!»
(Ин ҳолат нишон медиҳад, ки Расули Худо ﷺ чӣ гуна бо эҳсоси шадид ва тааҷҷуб аз азамату қудрати Парвардигор каломи Ӯро мехонд. Ларзиши минбар рамзи ларзиши дилҳои мӯъминон аст, вақте ки бузургии Худоро ба дард мефаҳманд.)
Ин оят ва ҳодиса моро ба ин ҳақиқат бедор мекунад, ки мо — бо тамоми илму қувваи хеш — ҳанӯз Худоро ба ҳаққи шинохти Ӯ нашинохтаем. Азамати Ӯ болотар аз андешаи инсон аст.
Вақте ки инсон аз шинохти ҳақиқии Аллоҳ таъоло дур аст, гуноҳ барояш як чизи осон ва сабук менамояд; вале вақте бузургии Ӯ таъолоро эҳсос кард — дигар ҳар гоҳ номи Ӯро мешунавад, қалбаш меларзад ва ҷонаш, ки пур аз муҳаббат аст ба ҷӯш меояд.