Бисмиллоҳи-р-раҳмони-р-раҳим
Алҳамду лиллоҳи раббил ъоламин вассалоту вассалому ало Расулиллоҳ ва ало олиҳи ва саҳбиҳи ва ман волоҳ.
Аммо баъд...
Сисила мақолаҳо дар мавзӯи маърифат ва муҳаббати Аллоҳ таъоло. Сабаби ҷамъоварии мақолаҳо дар ин мавзуъ сухани Молик ибни Динор, раҳимаҳуллоҳ, гардид, ки гуфтааст:
Мискину бенавоянд аҳли дунё, ки аз он рафтанд, аммо беҳтарин ва болаззатарин чизе дар он буда онро начашиданд. Пурсида шуд, ки он чӣ будааст? Гуфт: Маърифати Аллоҳ таъоло ва муҳаббати Ӯ.
Инсон ҳамеша барои расидан ба беҳтаринҳо ва хубтаринҳо ва болаззаттарин чизҳо саъю кӯшиш мекунад. Вале барои ӯ беҳтарин, хубтарин ва болаззаттарин он чизе мебошад, ки маълумоти онро дорад. Агар маълумоти сатҳӣ дошта бошад, назари ӯ ба чизҳои сатҳӣ ба андозаи маърифаташ хоҳад буд, вале агар маълумоти амиқ, маъулмот ва маърифати аслӣ ва ҳақиқӣ дошта бошад, беҳтарин ва хубтарину болаззаттаринро ба сурати воқеъӣ хоҳад дарк кард ва барои он талош хоҳад намуд.
Ин бузургвор Молик ибни Динор, раҳимуҳуллоҳ, ин масъаларо дар воқеъ дида гуфтааст, ки ин мардум мискинну бечораанд, ки аз дунё рафтанд, вале ончӣ дар ҳақиқат болаззаттарин ва ширинтарин чизи ин дунё буд онро ночашида рафтанд. Ва ӯ баён медорад, ки ширинтарин чизе, ки инсон дар дунё онро бояд бичашад, аслан барои он ҳам офарида шудааст, он маърифати Аллоҳ таъоло, шинохт аз он Зоте, ки моро офарида, ва бар асоси ин маърифат ва шинохт дӯст доштани он Офаридгоре, ки барои бандагонаш чунон корҳое карда, ки ҳеҷ кас барояш онро накарда ва наметавонад кард. Пас лозим омад, ки Он Зоти поки Аллоҳро бояд шинохт, бояд Ӯ таъолоро дӯст дошт. Агар муҳаббати Ӯ таъолоро ба даст овардӣ, ҳама чизро гӯё ба даст овардаи, вале агар онро даст додӣ, гӯё ҳеҷ чизе ба даст наовардаи. Пас агар ин ду амал чун анҷом гирифт, маърифат ва муҳаббат, ҳадаф аз зиндагӣ дар ин дунёро ба ҷо овардаем. Вале ин роҳ ниёз ба талошҳо ва сабру таҳаммул дорад, чун Расулуллоҳ (с) бисту се сол барои ин таълим доданд. Чуноне шоъир гуфтааст:
Дар муҳаббат ранҷҳо бисёр мебояд кашид,
Баҳри як гул миннати сад хор мебояд кашид.
Пас барои ба даст овардани муҳаббати Аллоҳ таъоло илму маърифат лозим аст, аввал бояд шинохт, аввал бояд донист, пас аз дар асоси он маърифат ва шиносои дӯст доштан ба вуҷуд меояд. Ҳақиқатан ҳам натиҷаи дуруст ҳосил намудани маърифат мевааш муҳаббат хоҳад буд. Муҳаббат бе маърифат ҳосил намешавад, агар касе ҳам даъво кард, он даъвоест, ки асосе барои он надорад ва шояд рӯзе онро иваз намояд. Маърифате ҳам, ки муҳаббатро ба бор наёварад он ҳам маърифати ҳақиқӣ набудааст.
Бинобар ин аз Аллоҳи зулҷалол талаб дорем, ки барои мо ва шумо насиб бигардонад маърифате аз Ӯ таъоло ҳосил намоем, ки моро ба муҳаббати ӯ бурда бирасонад. Ибтидоан аз баъзе аз АСМОУЛЛОҲИЛҲУСНО, НОМҲОИ ЗЕБО-и Аллоҳ таъоло мақолаҳои ҷамъоварӣ хоҳем кард, то шиносоии дурусте пайдо намоем ва боқӣ ба Аллоҳ таъоло таваккули мост, ки дасти моро гирифта ба маърифату Худ ва ба муҳаббати Худ бирасонад.
Муқаддима:
Дар умқи номҳои зебои Худо (Асмоъуллоҳу-л-ҳусно)
Дар партави номҳои зебои Аллоҳ — Асмоъуллоҳу-л-ҳусно — асрори амиқи маърифати илоҳӣ нуҳуфтааст. Ҳар ном аз ин номҳо равзанаест ба сӯи шинохти зот ва сифоти поку баркамоли Парвардигор, ки қалбро бедор ва рӯҳро равшан месозад.
Ин муқаддима моро даъват мекунад, ки аз зоҳири номҳо бигзарем ва ба маънои ботинии онҳо роҳ ёбем — то дарк кунем, ки ҳар номи Аллоҳ танҳо калима нест, балки нурест, ки ба зиндагӣ маъно мебахшад.
Пас, омӯзиши Асмоъуллоҳу-л-ҳусно танҳо фаҳми забонӣ нест, балки сафари маънавист — сафари шинохт, муҳаббат ва иттисол бо Худоест, ки бо ҳар номаш ба бандагон наздик мегардад.
Ин мақола даъватест ба он, ки мо бо асмоъуллоҳу-л-ҳусно — номҳои зебои Аллоҳ — зиндагӣ кунем ва шеваи нави андешиданро дар бораи шинохти Аллоҳ тавассути шинохти номҳои зебояш ва сифотаи комилу муназзаҳаш ба даст орем, то асарҳои ин номҳо ва сифотро дар зиндагии худ, дар ҷомеа ва дар таҷаллии онҳо бар рӯҳи худ бинем.
(Яъне, мақсади китоб ин аст, ки инсон на танҳо номи Худоро бихонад, балки маъно ва таъсири онҳоро дар амал эҳсос кунад — то шинохти Худо дар зиндагии ҳаррӯза таҷассум ёбад.).
Чаро мо бояд номҳои зебои Худоро омӯзем؟
Шинохтани асмоъуллоҳу-л-ҳусно (номҳои зебои Худо) дар асл шинохтани Худои Азза ва Ҷалла аст.Агар мо Ӯро мешинохтем — Ӯро дӯст медоштем, итоаташ мекардем, ризои Ӯро мехостем ва ба биҳишти Ӯ дилбаста мешудем. Албатта ашк аз чашмонамон на аз тарс, балки аз шавқи мулоқот бо Ӯ ҷорӣ мешуд. Дар ҳоле, ки мардум аз марг метарсанд, мо бошем ба лиқову дидори Ӯ таъоло шавқманд ҳастем.
Агар Ӯро мешинохтем, аз шиддати муҳаббат ба Ӯ таъоло об мешудем!
Агар Ӯро мешинохтем, ҳаргиз Ӯро нофармонӣ намекардем!
Агар Ӯро мешинохтем, ҳаргиз Ӯро ба ғазаб намеовардем!
(Ин ҷо ишора бар ин аст, ки сабаби бисёре аз гуноҳон на дар бузургии гуноҳ, балки дар ҷаҳолати инсон аз бузургии он Зот аст, ки ӯро нофармонӣ мекунад.)
Вақте инсон амрдиҳандаро мешиносад, иҷрои амрҳо барояш осон мешавад. Мо гоҳе Худоро нофармонӣ мекунем, вале намедонем, ки киро нофармонӣ намуда истодаем ва чӣ Зотеро ба ғазаб меоварем! Ва гумон мекунем, ки гуноҳамон хурд аст. Ту ба Зоте назар кун, ки Ӯро нофармонӣ мекуни, вале на ба ҳаҷму андозаи гуноҳ.
Ҳар қадар Худоро бештар шиносем — ҳамон қадар таслим мешавем.
Ҳар қадар Ӯро бештар бишиносем — ҳамон қадар аз қазои Ӯ розӣ мешавем.
Шояд мусибати сахте моро бирасад, вале вақте Ӯро ёд кунем — ором мешавем ва таслим мегардем.
Зеро ҳар кӣ Худоро мешиносад, дар ҳама чиз ҳикмат мебинад — ҳикмате беинтиҳо, илме беохир, ва маваддату меҳрубонӣ, раҳмате густурда ва шафқат.
Бинобар ин, динро метавон дар се калима ҷамъ кард:
шинохт, ки ба тоат бурда мерасонад,→ итоате, ки ба → саодат мерасонад.
Аллоҳ таъоло дар сураи «Тоҳо» мефармояд:
«Тоҳо. Мо ин Қуръонро бар ту нозил накардем, то ба раҷну заҳмат биафти, балки он ёдоварӣ (тазаккур) барои касе, ки метарсад. (Ин Қуръон) Нозил шудааст аз ҷониби он Зоте, ки замин ва осмонҳои баландро офаридааст. Ал-Раҳмон (Худои меҳрубон он гуна, ки шоистаи ҷалолу мақоми Ӯст) бар Арш қарор гирифт. Аз они Ӯст он чӣ дар осмонҳост ва он чӣ дар замин аст, ва он чӣ миёнашон аст ва он чӣ зери хок (пинҳон) аст. Ва агар ошкоро сухан гӯӣ, (ё онро пинҳон дорӣ) пас Ӯ яқинан сирр ва ниҳонтар аз сиррро медонад. Аллоҳе аст, ки маъбуде нест ҷуз Ӯ; аз они Ӯст номҳои зебо — асмоъуллоҳу-л-ҳусно.». (Сураи Тоҳо, оятҳои 1–8).
Пас, ҳамаи ин оятҳо шиносонидани Худо мебошанд. Ин дин барои ранҷу азоб ва машаққат нозил нашудааст, балки барои саодат ва хушбахтӣ омадааст.
Сураи «Тоҳо» меомӯзонад, ки касе, ки бо номҳои зебои Худо ҳамроҳ мешавад ва ҳамроҳ меравад, — ҳаргиз ранҷу азоб намекашад, балки шоду хушбахт аст;
Аммо бақияи сураи Тоҳо ҳикоят мекунад, ки мисли ҳазрати Мӯсо (а), ки Худоро шинохт, итоат кард саодат ёфт; аммо Фиръавн, ки Худоро нашинохт, исён кард ва бадбахт гашт.
(Ибрат ин аст: саодат дар шинохти Аллоҳ таъоло аст, на дар молу сарват; ва роҳ ба сӯи Худо аз шинохти номҳои зебои Ӯ оғоз мешавад.)
Ҳадаф аз омӯзиши Асмоъуллоҳи ҳусно ин аст, ки мо Аллоҳ таъолоро тавассути онҳо бишносем — ва ҳар қадар ӯро бештар бишносем, ҳамон қадар муҳаббатамон, таслим буданамон ва фидокориамон нисбат ба Ӯ меафзояд. Ва ин ёдоварӣ бо як мисол беҳтар равшан мешавад:
Сарвари мо Абдуллоҳ ибн Ҳузофа (р) пеш аз Ислом дар чизе ҳеҷ фидокорӣ намекард; аммо баъд аз Ислом ӯ ҳирс ва таъсири дунёро тарк кард. Подшоҳи Рум ӯро асир гирифт ва ба хотири куштанаш ба ӯ гуфт: «Дини худро тарк кун ва ман ба ту ин қадар ва он қадар пул медиҳам». Ӯ ба Худо қасам хӯрда гуфт: «Ба Худо, агар ҳамаи молатро ба ман диҳӣ, то динамро тарк кунам, ҳаргиз намекунам.».
Он гоҳ подшоҳ гуфт: «Дини худро тарк кун, тӯро дар мулкам шарик мегардонам». Ӯ ҷавоб дод: «Ба Худо, мулки дунё дар назди ман арзише надорад.».
Пас гуфт: «Он вақт мекушамат.» Ӯ гуфт: «Ҳар чи мехоҳӣ бикун.».
Пас гуфт: ба сӯи ӯ тир андозед, тирборонаш кунед, вале ӯро накушед, то азият бикашад — танҳо мехост ӯро озору машаққат диҳад: «Ба дасти ӯ тир занед». Сипас ба ӯ гуфт: Динатро тарк мекунӣ? Гуфт: «Не, ба Худо қасам» — тирҳоро ба пойҳояш бизанед. Пурсиданд: «Ҳозир дини худро тарк мекунӣ?» Гуфт: «Не, ба Худо қасам». Сипас фармон доданд, ки ду нафари аз ёронашро биёранд ва дар деги бузурге, ки дар он равғани доғ аст, онҳоро дар он равғани доғ андозанд. Пас ду мусалмоне, ки бо ҳамроҳии ӯ буданд дар он равғани доғ андохтанд. Пурсиданд: «Ҳоло диниатро тарк мекунӣ?» Гуфт: «Не, ба Худо қасам». Сипас гуфт: Ӯро гирифта ба равған андозед. Вақте ӯро барои партофтан мебурданд, ногаҳон гирист. Ӯро бозгардонданд. Подшоҳи Рум гуфт: «Шунидам, ки гиристӣ?» Ӯ гуфт: «Бале». Гуфт: «Он вақт диниатро тарк мекунӣ?» Ӯ гуфт: «Не, ба Худо». Гуфт: «Пас чаро гиристӣ?» Ӯ ҷавоб дод: «Зеро ман танҳо як ҷон дорам, ки барои Худо дода мешавад, ва мехостам ба теъдоди ҳар мӯйи бадани ман ҷонҳо медоштам, то ҳар кадомро яке пас аз дигаре дар роҳи Худо фидо кунам.».
Ва мисоли дигар — Хансо (Ал-Хансоа, шоира): пеш аз Ислом ҳангоми марги бародари худ Сахр тамоми Арабро ба гиря овард; аммо баъд аз Ислом, вақте чор фарзандаш дар ҷанг шаҳид шуданд, гуфт: «Алҳамдулиллоҳ, ки манро шарафманд гардонд, ки онҳоро бо шаҳодат расиданд!»
Хансо Худоро шинохт, ва чун ӯро шинохт, ба қазо ва иродаи Ӯ таслим шуд ва изҳори ризомандӣ намуд.
Ва барои онҳое ки мегӯянд: «Мо Худоро мешиносем» — мо дар бораи шинохти сатҳӣ ҳарф намезанем. Мо аз шинохти амиқ мегӯем — шинохте, ки то ба ҳуҷайраҳои вуҷуди инсон роҳ меёбад; шинохте, ки агар аз мо гирифта шавад, нафас дар сина мемонад ва ҷон ором намегирад. Ин маърифат инсонро дигаргун мекунад. Ҳама чиз ӯро ба ёди Худо меандозад:
Маърифате, ки боиси он мешавад, ки гӯем:
— ин зани азизе (модар аст ё ҳамсар ё хоҳар ё фарзанд), ки аз ин олам гузашт, маро ба номи раҳими Худо хотиррасон мекунад;
— воқеае, ки дар маҳалли корӣ аз тарафи роҳбараш рух дод, ӯро ба номи Ҳакими Худо бедор месозад;
— ва ҳатто духтари хурдсолаш, ки бо лабханд ба ӯ нигарист ва дар рӯ ба рӯяш медархшад, ӯро ба номи Вадуди Аллоҳ ёдовар мешавад.
Ин аст маърифати ҳақиқӣ — шинохте, ки на дар китоб маҳдуд мешавад ва на дар сухан, балки дар ҳар нафас, дар ҳар нигоҳ, дар ҳар лаҳзаи зиндагӣ таҷассум меёбад. Он гоҳ инсон на танҳо ин ки Худоро мешиносад — балки бо Ӯ дар ҳар нафас зиндагӣ мекунад.
(Ин маънӣ ишора ба он дорад, ки шинохти ҳақиқии Худо танҳо дар зеҳн ё забон набуда, балки бояд то ба аъмол, эҳсосот ва вуҷуди инсон бирасад — то ҳар чизе дар зиндагӣ ӯро ба ёди Худо андозад.).
Ҳамаи мо ҳадиси Ҷабраил (а)-ро медонем. Хулосаи он чунин аст, ки — он лаҳзаи нодир, ки Ҷабраил (алайҳиссалом) назди Паёмбари Худо ﷺ омад, дар ҳоле ки саҳобагон гирди Ӯ нишаста буданд. Гуфт:
— Эй Муҳаммад, маро аз Ислом хабар деҳ.
Паёмбар ﷺ фармуд:
— Ислом он аст, ки шаҳодат диҳӣ: «Ло илоҳа иллаллоҳ» ва шаҳодат диҳӣ, ки «Муҳаммадун расулуллоҳ», намоз гузорӣ, закот диҳӣ ва ҳаҷ анҷом диҳӣ (агар имконият рафтан муҳаё бошад).
Гуфт: рост гуфтӣ.
Сипас гуфт:
— Пас маро аз Имон хабар деҳ.
Фармуд:
— Он аст, ки ба Худо, фариштагонаш, китобҳояш, паёмбаронаш, рӯзи охират ва тақдир — хайру шарраш — имон биёварӣ.
Гуфт: рост гуфтӣ.
Сипас гуфт:
— Пас маро аз Эҳсон хабар деҳ.
Фармуд:
— Эҳсон он аст, ки Худоро ибодат кунӣ гӯё Ӯро мебинӣ, ва агар Ӯро намебинӣ, бидон, ки Ӯ туро мебинад.
Оё то ҳол ба тартиби ин саволҳои Ҷабраил таваҷҷӯҳ кардаем?
Аввал Ислом — зоҳири амал;
сипас Имон — ботини бовар;
ва ниҳоят Эҳсон — шинохти зиндаи Худо дар дил.
Ӯ чаро саволро бо Эҳсон ба поён расонд? Зеро амал ва бовар, агар аз шинохти Худо холӣ бошад, инсонро беҳис месозад.
Мумкин аст намоз бигузорӣ, вале дилат ҳузур надорад; мумкин аст ба имон эълом кунӣ, вале рӯҳат напазирад. Вақте Худоро бо дил шинохтӣ — ибодат эҳсос мешавад, имон зинда мегардад ва Ислом нур меёбад.
Ҳамаи мо ҳадисеро медонем, ки дар «Саҳеҳи Бухорӣ» омадааст:
«Худованд навадунӯҳ ном дорад — сад ба ҷуз як-то — ҳар кӣ онҳоро аҳсо кунад, ба биҳишт медарояд».
Аммо бисёри мардум гумон мебаранд, ки калимаи «аҳсо» фақат маънои шумурдан, аз бар ё аз ёд кардан ё такрор гуфтан дорад. Дар ҳоле ки ҳатто аз ҷиҳати илмӣ ва луғавӣ, «аҳсо» маънои фаҳмидан, дарк кардан, таҳлил кардан ва азхудсозии маънӣ дорад — на танҳо ҳисобу адад.
Қуръон низ ҳамин фарқро таъкид мекунад, онҷо ки мефармояд:
«Лақад аҳсоҳум ва ъаддахум аъддан» (Сураи Марям, ояти 94). Яъне: Худо ҳамаи онҳоро фаро гирифт ва пас аз он шумурд.
Бинобар ин, «аҳсо» дар маънои Қуръонӣ ва илоҳӣ — танҳо адад нест, балки фаҳмидан, эҳсос кардан ва татбиқ намудан аст.
Он ки номҳои Худоро бо қалб мефаҳмад, бо маънояшон зиндагӣ мекунад, дар ахлоқ ва рафтораш нури он номҳоро нишон медиҳад — чунин кас воқеан номҳои Худоро «иҳсо» кардааст. Ин аст маърифати ҳақиқӣ, ки инсонро ба биҳишт мерасонад, на танҳо такрори суханон бе ҳузури дил.
Оё ёд доред он ҳадиси муборакро, ки Ибни Умар (разияллоҳу анҳу) ривоят кардааст?
Расулуллоҳ ﷺ ояти зеринро қироат намуданд:
«Ва мо қаддаруллоҳа ҳаққа қадриҳи, вал-арзу ҷамиъан қабзатуҳу явмал-қиёма, вас-самовоту матвийётун бияминӣҳи, субҳонаҳу ва таоло ъамма юшрикун»
(Сураи Зумар, ояти 67)
Ҳангоми қироати ин оят, Расули Худо ﷺ бо дасти муборакаш ишора мекард — онро ҳаракат медод, ба пеш ва пас мебурд — ва мегуфт: «Манам Ҷаббор, Манам Мутаккабир, Манам Азиз, Манам Карим!».
То ҷое ки минбар бо он ҳазрат ларзид, то ҳадде ки саҳобаҳо гуфтанд:
«Гӯё минбар мехост фурӯ афтад!»
(Ин ҳолат нишон медиҳад, ки Расули Худо ﷺ чӣ гуна бо эҳсоси шадид ва тааҷҷуб аз азамату қудрати Парвардигор каломи Ӯро мехонд. Ларзиши минбар рамзи ларзиши дилҳои мӯъминон аст, вақте ки бузургии Худоро ба дард мефаҳманд.)
Ин оят ва ҳодиса моро ба ин ҳақиқат бедор мекунад, ки мо — бо тамоми илму қувваи хеш — ҳанӯз Худоро ба ҳаққи шинохти Ӯ нашинохтаем. Азамати Ӯ болотар аз андешаи инсон аст.
Вақте ки инсон аз шинохти ҳақиқии Аллоҳ таъоло дур аст, гуноҳ барояш як чизи осон ва сабук менамояд; вале вақте бузургии Ӯ таъолоро эҳсос кард — дигар ҳар гоҳ номи Ӯро мешунавад, қалбаш меларзад ва ҷонаш, ки пур аз муҳаббат аст ба ҷӯш меояд.
Бисмиллоҳи-р-раҳмони-р-раҳим
Алҳамду лиллоҳи раббил ъоламин вассалоту вассалому ало Расулиллоҳ ва ало олиҳи ва саҳбиҳи ва ман волоҳ.
Аммо баъд...
Чӣ гуна Аллоҳ таъоло ба воситаи номҳои зебояш худро ба мо мешиносонад?
Худованд ду васила (роҳ) қарор додааст, то ки мо Ӯ субҳонаҳу ва таъолоро ва номҳои зебои Ӯро бишносем:
1. Китобе, ки хонда мешавад – яъне Қуръон,
2. Китобе, ки дида мешавад – яъне таафкур (тадаббуру андеша кардан) дар офариниши коинот (нигоҳ кардан ба табиат ва олам).
Ва меҳвари Қуръон – тавҳиди Худо (яъне эътироф кардан ба ягонагии Ӯ таъоло) ва номҳои зебои Ӯст таборака ва таъоло.
Биёед ба ин масъала назар кунем:
1. Аввалин ояте, ки нозил шудааст, ин аст:
﴿اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ﴾ (Сураи Алақ, ояти 1) –
(Бихон ба номи Парвардигорат, ки Ӯ офарид).
(Дар ин ҷо таъкид бар он аст, ки шинохт бояд бо номи Аллоҳ оғоз шавад.)
Агар ба ҳар як сураи Қуръон назар кунем, мебинем ки он бо калимаҳои: "Бисмиллоҳир-раҳмонир-раҳим" (Ба номи Худои бахшоянда ва меҳрубон) оғоз мешавад.
Гӯё ки Худованди мутаъол ба мо мегӯяд:
"Ҳар кореро ки мекунед, бо ёди Ман оғоз кунед.".
2. Ба Сураи Фотиҳа назар кун, ки бузургтарин сура дар Қуръони карим аст — ҳамаи он пур аз номҳои зебои Аллоҳ таъоло (асмои ҳусно) мебошад:
﴿بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ﴾
“Ба номи Аллоҳ, Бахшоянда ва Меҳрубон (Раҳмон ва Раҳим”.
﴿الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ﴾ (Сураи Фотиҳа, оятҳои 1–4)
Яъне: “Тамоми шукр ва сипос барои Худо аст — Парвардигори ҷаҳониён, Бахшоянда ва Меҳрубон, Соҳиби рӯзи ҷазо”.
Ин сураро ҳатман дар ҳар намоз мехонӣ, яъне: Худо мехоҳад, ки мо ҳар рӯз, чандин бор Ӯро бо номҳои зебояш ба ёд оварем ва шиносем.
3. Бузургтарин оят дар Қуръон – Оятул-Курсӣ мебошад, ва он дар як оят шаш ном ва сифати Худоро дар бар мегирад:
“Аллоҳ – нест маъбуде ҷуз Ӯ; Ӯ зиндаи ҷовид ва Идоракунандаи ҳама чиз (ҳамеша қоим) аст”. Баъд оят далел меорад бар “Ҳай” ва “Қайюм” будани Ӯ:
“Ӯро на хоби сабук (пинак)фаро мегирад ва на хоби сангин; аз они Ӯст ҳар чӣ дар осмонҳову замин аст”.
То охири оят меравад ва ҳамаи он тавсифи Аллоҳ аст бо номҳои Ӯ ва сифатҳояш, аз ин ҷиҳат он бузургтарин ояти дар Қуръони карим шуморида мешавад, ки дар мавриди маърифати Аллоҳ таъоло ва номҳои зебои Ӯ таъоло нозил шудааст:
Ва то охири ояти идома медиҳем:
“Нигоҳдории осмонҳову замин бар Ӯ душвор нест; ва Ӯст Бартар (баландмартаба) ва Азим (азизу бузург”.(Сураи Бақара, 255).
4. Ҳамчунин, сурае ҳаст, ки баробари сеяки Қуръон аст:
“ҚУЛ ҲУВАЛЛОҲУ АҲАД”.
“Бигӯ: Ӯ Аллоҳи ягона аст...” — Сураи Ихлос1‑2.
Бингар, ки чӣ мегӯяд: “Аллоҳус-Самад”— (Аллоҳ Ӯст Самад).
Чандин сол мешавад, ки мо ин сураро мехонем ва онро тез дар намоз тиловат мекунем, вале оё ягон рӯз дар дил эҳсос кардем, ки "Самад" чист?
Оё мо маънои номи Аллоҳ "ас-Самад"ро медонем?
Ас-Самад — Ӯст бениёзе, ки дар вақти душвориҳо ва ниёзҳо танҳо ба Ӯ муроҷиат мешавад.
Чаро?Зеро Ӯ Ягона бениёз аст, ва ғайри Ӯ касе нест, ки бениёз бошад.
Аз ин рӯ дар дуоҳо мегӯем:
"Ё Самад, касе ки барои ӯ ҷуз Ту ҳеҷ паноҳе нест!"
"Ё Санад, касе ки барои ӯ ҷуз Ту ҳеҷ такягоҳе нест!"
Паёмбари Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) дар бораи ин сура гуфтаанд, ки: Ин сура баробари сеяки Қуръон аст.
Чаро?
Зеро тавассути он мо медонем, ки:
· Ҳеҷ маъбуде ҷуз Аллоҳ нест,
· Ӯст "ас-Самад" — Паноҳгоҳи ҳақиқӣ,
· Пас мо ба ғайри Ӯ муроҷиат намекунем,
· Пас аз ғайри Ӯ намеҳаросем,
· Ба ғайри Ӯ худро хор намекунем,
· Ӯст, ки рӯзӣ медиҳад,
· Ӯст, ки ато мекунад,
· Ӯст, ки моро аз мусибатҳо раҳонидан метавонад,
· Чунки Ӯст "ас-Самад" аст.
5. Аз нишонаҳои эъҷози Қуръон (мӯъҷиза будани он) ин аст, ки он бароямон корҳоро тавзеҳ медиҳад, якчанд оятро шарҳ медиҳад, сипас онро бо номҳои зебои Худо ба поён мерасонад.
Мисоли ин гуфта, ин оят аст:
“Ва (Эй Паёмбар, ёд кун аз) он гоҳ ки Иброҳим гуфт: Эй Парвардигори ман, ба ман нишон деҳ, ки чӣ гуна мурдагонро зинда мекунӣ? (Аллоҳ таъоло) Фармуд: Магар имон наёвардӣ? Гуфт: Бале, вале (мехоҳам) қалбам ором бигирад. Фармуд: Пас, чаҳор парранда бигир (ва бикуш) ва пора‑пора кун (ва дар ҳам биёмез, омехта кун), сипас бар ҳар кӯҳе порае аз онҳоро бигзор, (ва) онгоҳ онҳоро (ба сӯи худ) фаро хон; (хоҳи дид, ки зинда мешаванд ва) шитобон ба сӯи ту меоянд; ва (Эй Иброҳим!) бидон, ки Аллоҳ таъоло шикастнопазиру (азизу, ғолиб) ҳаким аст”. (Сураи Бақара, 260)
Ин як қисса аст, вале ба охир нигар:
“Бидон, ки Аллоҳ Азиз (яъне шикастнопазиру ғолиб) ва Ҳаким (доно ва боҳикмат) аст”.
(Тавзеҳ: Ин ҷо Худо қиссаи ҷолибе аз зинда кардани мурдагонро меорад, сипас онро бо ду номи бузургаш ҷамъбаст мекунад, то ки фаҳм кунем: ҳамаи ин қудрат ва тартиб — аз Азиз ва Ҳаким аст.)
Мо Қуръонро мехонем, то ки Худоро ва номҳои зебояшро бишносем.
Қариб нест саҳифае аз Қуръон, ки дар он ягон аз номҳои зебои Худо зикр нашуда бошад.
Яъне: ҳар он чӣ қаблан дар оятҳо гуфта шуд — шарҳ ва тавзеҳест барои шинохти Худо, ки дар охир бо номи Ӯ ҷамъбаст мешавад.
Пок аст Худованде, ки аҷоиби офаридаҳояшро паҳн мекунад (баён мекунад),
ва боз ҳамаи онҳоро дар номҳои зебояш ҷамъ мекунад.
Пок аст Он Зоте, ки ҳам ба тафсил мефармояд (яъне шарҳи муфассал медиҳад),
ва ҳам мухтасар мегӯяд (мафҳуми умумӣ медиҳад).
Пас Худо ба ту ҷаҳонро нишон медиҳад:
“Ва офтоб ҷорӣ мешавад то ба макони муайян — ин аст тадбири (тақдири) Азиз (яъне Ғолиб) ва Алим (яъне Доно)”. (Сураи Ёсин, 38).
(Тавзеҳ: Дар ин оят Худо аз ҳаракати Офтоб мегӯяд, ва ин кори аҷибро ба ду номи бузург рабт медиҳад: Азиз ва Алим.)
Худо дар чанд оят дар бораи коинот ва қудрати хеш сухан мегӯяд, ва пас онҳоро чунин ҷамъбаст мекунад:
“То бидонед, ки Худо бар ҳар чизе тавоност ва Худо ба ҳар чизе дониши комил дорад”. (Сураи Талоқ, 12).
(Тавзеҳ: Яъне тамоми ин ҷаҳони мураттаб ва нозук — шоҳид аст бар Қудрати Худо ва Илми Ӯ.)
Ва дар сураи Нур Аллоҳ азза ва ҷалла мефармояд:
“Ва Аллоҳ таъоло ҳар мавҷуди зиндаеро аз об офарид, пас, бархе аз онҳо бар шиками худ мераванд ва бархе бар ду по роҳ мераванд ва бархе аз онҳо чаҳор (по) роҳ мераванд. Аллоҳ таъоло ҳар чи бихоҳад меофаринад. Бе шак, Аллоҳ таъоло бар ҳама чиз тавоност”. Сураи Нур: 45.
Оё дидӣ, ки чигуна Аллоҳ таъоло моро бар номҳои зебояш дар китобаеш, ки хонда мешавад, яъне Қуръони карим моро муаррифӣ ва шинос мекунад ва чигуна моро дар номҳои зебояш маҳбуб мегардонад, аз мо талаб менамояд ва моро амру фармоиш медиҳад, то ба онҳо Ӯ таъолоро дуо намоем.
Аллоҳ таъоло фармудааст: “Ва Аллоҳ таъоло номҳои зебо дорад, пас ба онҳо Ӯро дуо кунад (ва бихонед)”. Сураи Аъроф: 180.
Барои чӣ мо бо номҳои Аллоҳ (سبحانه وتعالى) зиндагӣ мекунем?
Зеро бисёриҳо бо номҳои зебои Худо танҳо барои баркат гирифтан дар маъракаҳо ва лаҳзаҳои махсус муносибат мекунанд. Ва бисёриҳо онҳоро ёд мегиранд, аммо намедонанд, ки ҳар дақиқаи зиндагии мо бо номҳои зебои Худо алоқаманд аст.
Ҳаёти мо пурра дар атрофи номҳои зебои Худо давр мезанад, ва тамоми ҷаҳон бо онҳо ҳаракат мекунад.
Сурае, ки дар он бештарин номҳои зебои Худо пай дар пай омадаанд, сураи Ҳашр аст:
“Ӯ Худост, Офаридгор, Мусаввир (Шаклдиҳанда), Номҳои зебои Ӯ ҳастанд. Ҳама чиз дар осмонҳо ва замин ҳаст, ба Ӯ тасбиҳ мегӯянд (ба покизагӣ ёд мекунанд). Ӯ Азиз (ҒолибуШикастнопазир) ва Алим (Доно.) аст”. (Сураи Ҳашр, ояти 24).
Сураи Ҳашр аслан дар бораи ҷанг байни мусулмонон ва яҳудҳо аст, ки мусулмонон дар он пирӯз шуданд. Лекин чаро дар ин сура бо ин миқдори зиёд номҳои зебои Худо оварда шудааст?
Барои он ки мо як чизи хеле муҳимеро биёмӯзем: Ва он ин аст, ки номҳои зебои Худо амалӣ ҳастанд барои пирӯзии миллати мусулмон, ва онҳо аз ҳаёти мо дур нестанд.
Бисмиллоҳи-р-раҳмони-р-раҳим
Алҳамду лиллоҳи раббил ъоламин вассалоту вассалому ало Расулиллоҳ ва ало олиҳи ва саҳбиҳи ва ман волоҳ.
Аммо баъд...
Сисила мақолаҳо дар мавзӯи маърифат ва муҳаббати Аллоҳ таъоло.
Номи мубораки «Ал-Фаттоҳ» (الفتّاح)
Номи мубораки «Ал-Фаттоҳ» (الفتّاح) — яке аз асмоъул-ҳусно (номҳои зебои Худованд) аст, ки маънояш кушоянда, ҳалкунанда ва қозии одил мебошад. Ин ном дар Қуръони карим ду бор зикр шудааст, аммо вожаҳои «яфтах» (мекушояд) ва «фатҳна» (мо кушодем) бисёр маротиба дар Қуръон омадаанд.
Калимаи «фатҳ» (فتح) дар луғат маънои кушодан, раҳоӣ додан, ё ҳал кардани масъала бо ҳақиқат дорад. Аз ҳамин реша, номҳои футуҳот (кушоишҳо) ва ҳукм (ҳукми шариатӣ) ҳам сохта шудаанд.
Мисоли аввал аз Қуръон:
"رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ". (Сураи Аъроф, ояти 89)
«Эй Парвардигори мо! Миёни мо ва қавми мо бо ҳақ ҳукм кун, ва Ту беҳтарин аз ҳукмкунандагон ҳастӣ!».
Дар ин оят, мӯъминон аз Худо мехоҳанд, ки байни онҳо ва қавме, ки бо онҳо ихтилоф доранд, Худованд бо ҳақиқат ва адолат ҳаллу фасл кунад.
Мисоли дувум аз Қуръон:
"قُلْ يَجْمَعُ بَيْنَنَا رَبُّنَا ثُمَّ يَفْتَحُ بَيْنَنَا بِالْحَقِّ وَهُوَ الْفَتَّاحُ الْعَلِيمُ". (Сураи Сабо, ояти 26)
«Бигӯ: Парвардигори мо моро ҷамъ мекунад (дар рӯзи қиёмат), пас байни мо бо ҳақ ҳукм мекунад, ва Ӯст Фаттоҳи Доност (Кушояндаи одил ва огоҳ).».
Хулосаи ибратноки ин бахш:
· «Ал-Фаттоҳ» яъне Худое, ки дарҳои хайр ва раҳматро мекушояд, мушкилоти бандагонро ҳал мекунад, ва бо ҳақ ва адолат ҳукм менамояд.
· Ин ном моро меомӯзонад, ки:
I. 1.Дар ҳама мушкилот ба Худо таваккал кунем, зеро Ӯ кушояндаи ҳақиқии ҳар баста аст.
II. 2.Дар миёни мардум ҳукм бо ҳақ кунем, мисли он ки Худо мефаҳмонад.
III. 3.Дар баҳсҳо ва ихтилофҳо бигӯем:
«Раббанофтаҳ байнана билҳақ» — Эй Парвардигори мо, миёни мо бо ҳақ ҳал кун.
1. Маънои исми мубораки Худо — «Ал-Фаттоҳ»:
Сухани «Ал-Фаттоҳ» аз решаи фатҳ меояд, яъне: кушодан, осон кардан, ҳал намудан ва ҳақро аз ботил ҷудо кардан.
Пас Ал-Фаттоҳ маъно дорад: Худое, ки дарҳои хайр, ризқ, дониш ва раҳматро ба рӯйи бандагонаш мекушояд, ва миёни мардум бо адолат ҳукм мекунад.
Маънои шаръӣ
«Ал-Фаттоҳ» аз номҳои зебои Худост, ва маънояш ин аст, ки Худо:
· дилҳоро барои имон ва ҳидоят мекушояд;
· ақлҳоро барои фаҳм ва дониш мекушояд;
· дарҳои баста дар ризқу пирӯзиро мекушояд;
· миёни бандагонаш бо ҳақ ҳал мекунад, яъне дар рӯзи қиёмат бо адолат ҳукм менамояд.
Ин ном чӣ гуна дар забони мардум истифода мешавад:
I. 1.Вақте ки дуконе ё мағозае субҳ боз мешавад, соҳибаш мегӯяд:
«Ё Фаттоҳ, ё Алим!» Яъне: «Эй Худо, дарҳои ризқу баракатро ба рӯям боз кун, ва маро огоҳ гардон.»
I. 2.Вақте ки як шогирд ё олим дар илм пеш меравад, мегӯянд:
«Фатаҳаллоҳу алайка футӯҳал-ъорифин». – Худо бар ту кушоиши орифону доноёнро ато кунад. Яъне, Худо бар ту илҳом ва фаҳми амиқ ато кунад.
I. 3.Вақте ки ба як нафар дуо мекунанд, мегӯянд:
«Худо бароят кушоиш диҳад»
Яъне, Худо мушкилоти туро осон гардонад, ва роҳҳои некро ба рӯят бигушояд.
Пас, чӣ сирре дар он аст, ки номи Худо «Ал-Фаттоҳ» бар забони мардумони оддӣ бисёр такрор мешавад?
Маънои амиқи калимаи «фатҳ»
Калимаи «фатҳ» дар луғат зидди «бастан» ё «пӯшидан» аст.
Фатҳ яъне кушодан ва бартараф сохтани ҳар чизе, ки баста бошад.
Оё метавон гуфт: «Ман дареро кушодам», дар ҳоле ки он аслан боз буд?
Албатта, не — аввал бояд баста бошад, то кушодан маъно дошта бошад.
Пас номи Худо «Ал-Фаттоҳ» се маънои бузург дорад:
1. Ӯст, ки бо ирода ва қудрати Худ ҳар чизеро, ки баста аст, мекушояд:
Вай ғамро аз дил мебардорад, ғусса ва андуҳро дур месозад, бало ва сахтиро аз миён мебарад, ва душвориҳоро осон мекунад. Агар дарҳои зиндагӣ бар рӯйи мо баста шаванд, ҷаҳон тира гардад ва ашк гулӯамонро фишорад. — бояд ба сӯи Ал-Фаттоҳ биштобем.
Вақте ин маъно дар дилҳои мо ҷой гирад ва Худоро бо ин сифати бузург бишносем,
мо аз қавитарин инсонҳо дар рӯи замин мешавем.
Пас бирав, дар назди Ӯ тавозӯъ намо ва гиря кун, чунки Ӯ фармудааст:
«Ҳар раҳмате, ки Худо барои мардум боз кунад, ҳеҷ кас наметавонад онро боздорад;
ва ҳар чизеро, ки Ӯ боздорад, ҳеҷ кас пас аз Ӯ онро кушода наметавонад;
Ӯст Ғолиб ва Ҳаким (донаву дурандеш).». (СураиФотир, ояти 2).
Пас, агар Ӯ даре кушояд — кист, ки тавонад онро бандад?
Агар Худо ба ту дари раҳмате боз кунад, мушкилотат ҳал мешавад,
Ал-Фаттоҳ ва кушоиши Илоҳӣ дар Бадр
Ба Расули Худо ﷺ назар кун — чӣ мекард дар рӯзи ҷанги Бадр,
Қувваҳо ба ҳеч ваҷҳ баробар набуданд.
Он гоҳ Паёмбар ﷺ дастҳои худро баланд кард ва пайваста дуо мекард,
то он ҷо ки зери бағалҳояш сафед намудор шуд ва ридо (ҷомааш) аз шонаҳояш афтид,
мегуфт:
«Аллоҳумма анҷиз лӣ мо ваъаттанӣ»
Яъне: ЭйХудоё, онваъдаеро, кибамандодаӣ, баҷобиёр!
Аз бисёр илтиҷо ва тавҷеҳаш ба Худо, СайидинаАбӯбакр (р)аз тарси он ки Расулуллоҳ худро бисёр ранҷ диҳад,
ба китфаш даст мезад ва бо меҳр мегуфт:
“Осон гир бар худ, эй Расули Худо, осон гир!”
Пас ба оят назар кун, ки Худо дар бораи кофирон чӣ фармудааст:
«Агар шумо (эй кофирон) фатҳ ва ҳаллу фасли ҳақиқатро мехоҳед — пас фатҳ омад!». (Сураи Анфол, ояти 19).
Баъд аз ин оят, Паёмбар ﷺ хушҳол гардид,
истод ва нидо кард:
«Аллоҳу Акбар! Шод бошед!
Ин аст Ҷабраил, ки авзоми аспашро гирифтааст,
ва бо ҳазор фаришта меояд, то бо шумо дар Бадр биҷангад!»
Пас, фатҳ ва пирӯзӣ омад — ва мусалмонон ғолиб шуданд.
Ин буд кушоиши Худо – фатҳи ҳақиқӣ, ки бо дуо ва таваккули Расулуллоҳ ﷺ нозил гардид.
Ривоят шудааст, ки яке аз олимон (раҳимаҳуллоҳ) ҳар гоҳ бо масъалаи душвори илмӣ рӯ ба рӯ мешуд,
аз шаҳр берун мерафт, ба саҳро мебаромад,
руяшро бар хок мегузошт, бо ниҳоят тавозӯъ ва фурӯтанӣ,
ва муддати дароз истиғфор (бахшишталабӣ) мекард.
Ӯ мегуфт:
«Ба Худо савганд, ман ҳаргиз барнамегаштам,
магар он ки Аллоҳ бар он масъала бароям кушоиш медод.»
2. Ал-Фаттоҳ ва кушоиши дарҳои муваффақият
Ал-ФаттоҳҳамонХудое, ки дарҳои муваффақият ва тавфиқро дар оғози корҳои нав мекушояд.
· Касе, ки ба мавзӯи нав рӯ меорад, ки он ҳанӯз баста ва ношинос аст,
· ва охири онро намедонад,
· ва ба як иттифоқ ва пуштибонӣ ниёз дорад,
боядбасӯиАл-Фаттоҳбиёяд, тороҳипешравиробаӯбозкунадвамуваффақиятдиҳад.
Оё Худо нафармуд:
Дар назди Ӯ калидҳои ғайб ва махфӣ ҳаст, ки онҳоро фақат Ӯ медонад.». Сураи Анъом: 59.
Агар оят мегуфт: «Мафотиҳул ғайб назди Ӯст», эҳтимол метавонист, ки ин калидҳо ҳам дар назди Ӯ ва ҳам дар назди дигарон бошанд; аммо таъкиди оят (пеш гузоштани калимаҳо) нишон медиҳад, ки фаақат Ӯ медонад ва каси дигар намедонад.
I. 3.Ал-Фаттоҳ ва ҳаллу фасли баҳсҳо. Аллоҳ таъоло дар миёни ду хасм ба ҳақ ҳукм мекунад, кушоишаш барои ду нафаре бо ҳам душманӣ ва даъво доранд, ҳукми ба ҳақ мекунад.
Оятҳои Қуръон, ки ин маъноро равшан мекунанд: «Бигӯ: Парвардигори мо моро ҷамъ мекунад, пас байни мо бо ҳақ ҳукм мекунад; ва Ӯст Фаттоҳи Доност (кушояндаи ҳама чиз ва огоҳ аз ҳама чиз).». (Сураи Сабаъ, ояти 26)
«Эй Парвардигори мо! Миёни мо ва қавми мо бо ҳақ ҳукм кун, ва Ту беҳтарин аз кушоандагон ҳастӣ!». (Сураи Аъроф, ояти 89).
Вақте ки ихтилоф ва баҳс байни ту ва мардум шадид мешавад,
ва туро бе гуноҳ зулм мекунанд ва обрӯи ту коста мешавад, ва мегуянд: «Ин ё он…»,
пас Ал-Фаттоҳ миёни тарафҳо ҳаллу фасл мекунад ва ҳақиқатро ошкор менамояд.
Агар касе ба ту зулм кунад, ё ба туро ҳадаф қарор диҳанд, ё туро айбдор созанд,
пас ба сӯи Ал-Фаттоҳ рӯ овар ва ба назди Ӯ саҷда кун (тавозӯъ бикун).
Сайида Оиша дар ҳодисаи Ифк “тӯҳмат” ба ноҳақ муттаҳам шуд. Ба муддати як моҳ дар бораи ӯ сӯҳбат мекарданд, ва Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам дар минбар истод ва гуфт: «Ба оилаам зарар расидааст, пас кист ин масъаларо метавонад бартараф кунад?» Мушкил шиддат гирифт ва бонуи Оиша гуфт: «Шабамро гиристам ва рӯзамро гиристам, сипас шаби дигар низ гиристам; ашки ман ором намегирифт то даме ки гуфтам: ҷигарам пора мешавад. Сипас Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам назди ӯ рафт ва гуфт: «Агар ба гуноҳе даст ёфта бошӣ, пас аз Худо талаби мағфират кун. Сайида Оиша ҷавоб дод ва ба Ҳазрати Абубакр гуфт: Аз ман ба Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам ҷавоб деҳ. Абубакр гуфт: «Намедонам чӣ тавр ба Пайғамбар Худо ҷавоб диҳам.» Сайида Оиша гуфт: «Ба Худо савганд, намедонам ба шумо чӣ гӯям. Агар бигӯям аз ин ҳодиса бегуноҳам, ба ман бовар намекунед, ва агар ба чизе иқрор шавам, ки накардаам, ба ман бовар мекунед. Ба Худо, чизе барои гуфтанд надорам ҷуз он чи падари Юсуф (а) (Яъқуб а.) гуфт: сабриҷамил ва ёрии Худо дар баробари он чи шумо тасаввур мекунед, лозим аст.». Ӯ гуфт: «Ҳамаи умеди ман ин буд, ки Пайғамбар (с) хоберо аз бегуноҳиам бинад. Аммо сипас Сураи Нур нозил шуд, ки сайида Оиша-ро дар 20 оят пок кард ва ҳақиқат намоён шуд.
Ва ин Юсуф (а) аст, ки ба зиндон ворид шуд бо айбдокунии (иттиҳоми) ноҳақ, ки ба ҳамсари Азиз гӯё дастдарозӣ кардааст, дар ҳоле ки бегуноҳ буд ва 9 сол дар зиндон монд. Ва сипас бо хобе, ки подшоҳ мебинад, озод шуд. Ва ҳамсари Азиз омад ва гуфт: «Ҳоло ҳақиқат ошкор шуд, ман ӯро ба худам ҷалб кардам.»
2. Нуктаи муҳим барои бархурд бо ал‑Фаттоҳ
Ал‑Фаттоҳ дӯст дорад, ки мо то охирин лаҳза бо ҷиддият ва қудрат кор кунем, зеро намедонем, чӣ замоне гушоиш хоҳад омад. Пас мумкин аст гушоишро ба таъхир бияндозад, то эътимоди мо ба ӯ ва исрорамон бар корро озмоиш намояд ва бисанҷад. Ва мумкин аст, ки гушоишро ба таъхар бияндозад, то мо ҳамчунон исроркунанда ва мутмаъин бошем, ки Ӯ дар охирин лаҳза барои мо гушоиш хоҳад кард ва мумкин аст, гушоишро ба таъхир бияндозад то мо муддути тӯлонӣ бар назди дараш биистем ва муддати тӯлонӣ дар баробари ӯ бимонем.
Ибни Қайим раҳимаҳуллоҳ мегуяд:
“Аз истодан дар муқобили даргоҳи Ӯ хаста машав. Ҳатто агар ронда шавӣ, ва аз узрхоҳӣ даст макаш, ҳатто агар рад шуди ва бозгардонида шавӣ. Вақте дарвоза барои пазируфташудагон боз шуд, ту монанди музоҳими туфайлӣ (меҳмони нохонда) ворид шав ва бигу: Фақирам, пас садақае ба ман деҳ. Зеро садақот барои фақирон ва бенавоён аст ва ман фақиру бенаво (мискин) ҳастам”.
Шоъири Паёмбар (с) Ҳассон ибни Собит мегуяд:
“Даргоҳатро тарк нахоҳам кард, ва ба сӯи дигаре нахоҳам рафт,
Бо ризоят либосамро мебофам ва ифтихор мекунам, ки бандаи ту ҳастам”.
Пас агар гушоиш дер шавад, нороҳат намешавем, зеро даре, ки бо шиддат (ва бардавонму сахт) зада шавад, ҳатман боз хоҳад шуд”.
Паёмбар, саллаллоҳу алайҳи ва саллам, ҳамчунон ба 26 қабила даъват мекард, то онҳоро ҳидоят кунад. Аммо натиҷае намедид, то рӯзи сеюми Мино ва мардум дар ҳоли ҷамъ кардани чодарҳо барои рафтан буданд. Ӯ 6 ҷавони 18 соларо дар охирин рӯз аз айёми ташриқ пайдо кард, ба назди онҳо рафта гуфт: “Оё наменишинед, то бо шумо суҳбат кунам? Онҳо гуфтанд: Бигу. Пас Исромро ба онҳо арза кард ва онҳо гуфтанд: “Ин ҳамон Паёмбаре аст, ки яҳуд дар борааш ба мо гуфта буданд”. Дар натиҷа яҳуд сабабу иллати гушоиш бар қабилаҳои Авс ва Хазраҷ бо шинохти Паёмбар, саллаллоҳу алайҳи ва саллам, шуданд.
Аллоҳи Фаттоҳ гушоишро аз ҷое меоварад, ки намедони ва дар андешаат ҳам намегузашт. Ва мумкин аст онро баста шуда тасаввур куни, дар ҳоле ки ӯ он ҳолат авҷи кушоиш аст. барои мисол: Юсуф, алайҳиссалом, 9 сол дар зиндон буд ва ин зиндони ӯ авҷи кушоиш буд. Зеро агар зиндонӣ намешуд, бо соқиҳои Подшоҳ, ки хобро дида буданд, ошно намешуд. Ва агар зудтар аз зиндон озод мешуд, қабл аз ин ки подшоҳ хобро бубинад, оё ӯ Азизи Миср мешуд? На, балки шахсе оддӣ дар ҷомеа боқӣ мемонд.
Ва дар рӯзи Сулҳи Ҳудайбия, мусалмонҳо барои умра рафта буданд, аммо аз анҷоми умра боз дошта шуданд. Пас Паёмбар, саллаллоҳу алайҳи ва саллам, сулҳро матраҳ кард ва бо онҳо тавофуқ шуд. Аммо Умар, разияллоҳу анҳу, мехост ё умра анҷом шавад ё ҷанг рух диҳад. Сипас оят нозил шуд:
“Ҳамоно мо барои ту кушоиш (фатҳи) ошкорро овардем”.
Умар (р) назди Паёмбар (с) рафту гуфт: “Эй Расули Худо! Оё ин кушоиш (фатҳ) аст?
Паёмбар (с) посух дод: Бале, эй Умар”.
Умар (р) пурсид: Эй Расули Худо (с), оё нагуфтед, ки мо умра анҷом хоҳем дод?
Паёмбар (с) гуфт: “Бале, эй Умар, анҷом хоҳем дод”.
Умар (р) гуфт: Пас чаро умра накардем, эй Расулуллоҳ?.
Паёмбар (с) посух дод: Оё ба шумо гуфтам, ки ин сол умра анҷом хоҳад шуд, эй Умар?
Умар (р) гуфт: Не.
Паёмбар (с) гуфт: Пас ин кушоиш аст”.
Адади мусалмононе, ки дар ду соли баъд аз сулҳи Ҳудайбия Исломро қабул карданд, ба адади касоне расид, ки аз оғози даъвати Паёмбар (с) то Сулҳи Ҳудайбия мусалмон шуда буданд.
Аллоҳи Фаттоҳ бо оддитарин чизҳо кушоиш медиҳад, бо як калима, бо як ашк, бо як оят, бо як лаҳза. Дар ин ҷо намунаҳое аст:
Баъзан мо як ояти Қуръонро сад бор мехонем, аммо ногаҳон, дар яке аз он борҳо, онро ба таври нав мешунавем — гӯё даре аз маъно бар рӯи дили мо кушода мешавад, ки то он вақт ҳеҷ гоҳ ба он наандешида будем; ва ҳамин маъно метавонад роҳи зиндагии моро дигаргун созад.
Ҳикоят шуда, ки: шахсе, ки ба дин сахт пойбанд набуд, дар роҳи кораш мерафт, ки дар як қаҳвахона садои тиловати ояте аз сураи Каҳфро шунид, ки мегуфт:
“Ва ҳангоме, ки ба фариштагон гуфтем, бар Одам саҷда кунед, пас ҳама саҷда карданд ҷуз Иблис, ки аз ҷинниён буд, пас аз фармони Парвардигораш сарпечӣ кард. Оё ӯ ва фарзандонашро ба ҷои Ман ба дӯстӣ мегиред, дар ҳоле ки онҳо душмани шумо ҳастанд? Чӣ бад ивазест барои золимон!”. Сураи Каҳф: 50.
Он мард мегӯяд: «Ногаҳон дар дили худ гуфтам:
Ба Худо қасам, дигар ҳаргиз Туро, эй Парвардигорам, бо Иблис иваз нахоҳам кард!»
Маъно ва ибрат:
Ин қисса нишон медиҳад, ки ҳидоят (бедории имон) метавонад дар ҳар лаҳза ва бо як оят, як калима, ё як садо сурат гирад. Оятҳо мисли баҳр ҳастанд — ҳар кас ба қадри андеша ва садоқаташ аз он маъно мегирад. Вақте дил омода бошад, ҳатто як оят метавонад решаи инсонро аз нав зинда кунад.
Ҷавоне достони ҳидояти (ба роҳи рост омадан)-и худро чунин нақл мекунад:
«Аз Қоҳира ба Искандария бо қатора (поезд) сафар мекардам.Барои анҷом додани як гуноҳи бисёр зишт омода шуда будам,ва барои он тамоми омодагиҳо ва эҳтиётҳоро гирифта будам.Вақте ба қатора нишастам, паҳлӯи ҷавони диндор нишастам, ки Қуръон мехонд.Дар ҳамин ҳол, Худованд сабаб шуд, ки ман ин оятро бишнавам:
“Онҳо аз мардум пинҳон мешаванд, вале аз Худо пинҳон намешаванд, ва Ӯ бо онҳо аст,онгоҳ ки шабона чизеро меандешанд, ки Худо аз он розӣ нест.”. (Сураи Нисо, ояти 108).
То расидан ба Искандария пайваста гиря мекардам, ва ҳамин ки расидам, билети бозгашт гирифтам ва фавран ба Қоҳира баргаштам.».
Нуктаҳо ва ибратҳо:
1. Ҳидоят (роҳнамоӣ) аз ҷониби Худост, на аз худи инсон. Он ҷавон барои анҷоми гуноҳ омода шуда буд, аммо Худованд дар як лаҳзаи сарнавиштсоз (мухимтарин вақт) дили ӯро бедор кард.
2. Қуръон дар ҳар ҷо метавонад сабаби наҷот шавад. На танҳо дар масҷид ё маҷлиси динӣ, балки ҳатто дар қаторае миёни ду шаҳр, каломи Худо таъсири амиқи худ нишон дод.
3. Қудрати як оят.Ояте кӯтоҳ, вале пурмаъно:
«Худо мебинад, ҳатто агар мардум набинанд.»
Ин ёдоварӣ дилро меларзонад ва инсонро аз нофармонӣ бозмедорад.
4. Бедории воқеӣ дар бозгашти фаврӣ зоҳир мешавад. Он ҷавон танҳо пушаймон нашуд; балки фавран қарор гирифт, ки баргардад — ин маънои тавбаи ҳақиқист: на танҳо эҳсос, балки амал.
Паёми умумӣ: Ҳидояти Худо метавонад дар ҳар вақт, дар ҳар ҷо, ва бо як оят сурат гирад — ҳамин ки дил омода бошад, нури ҳақиқат ба он дохил мешавад.).
Вақте ки “Ал-Фаттоҳ” (Худованди кушояндаи дарҳои баста) кушоиш медиҳад...
Он гоҳ кушоиши Ӯ, кушоиши оддӣ нест, балки фатеҳи бузург ва ошкоро аст.
Чаро? Зеро агар ин фатҳ (кушоиши) оддӣ мебуд ва дар доираи пешбинии мо рух медод, мо мегуфтем: «Пас ваъдаи Худо куҷост?». Аммо фатҳи илоҳӣ, кушоиши ҳақиқӣ, ҳамеша берун аз доираи тасаввур ва қудрати инсон аст.
"إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُّبِينًا"
“Мо барои ту фатҳи ошкоро ва бузурге ато кардем.”. (Сураи Фатҳ, ояти 1)
Намунаи аввал: ҳазрати Ҳоҷар (аллайҳас-салом)
Он бону дар биёбони хушку беобу гиёҳи Макка миёни Сафо ва Марва медавид. Ҳамаи қувваи худро барои наҷоти фарзандаш — Исмоил (алайҳис-салом) — ба кор гирифт.
Бузургтарин фатҳе, ки онро тасаввур мекард, чӣ буд? Ҳамон чизе, ки Исмоил, фарзандат, як ҷуръа об бинӯшад ва аз ташнагӣ наҷот ёбад.
Аммо вақте Худованди “Ал-Фаттоҳ” дари кушоишро мекушояд, фатҳаш оддӣ нест, балки кушоиши абадӣ ва густурда то рӯзи қиёмат аст — наҷот ва подош барои заҳмате, ки ту кашидӣ ва барои сабре, ки нишон додӣ.
Пас то рӯзи қиёмат, ҳамаи зиёраткунандагони Хонаи Худо аз обе, ки аз зери пойи фарзанди ту Исмоил ҷӯшид, менӯшанд — чашмае, ки ёдоварӣ аз он модари мӯъмина ва кӯшиши поку содиқонаи ӯст — яъне чашмаи Замзам.
Паём ва андеша:
· Худо ҳеҷ талоши поку ҳақиқиро бе подош намегузорад.
· Ҳоҷар танҳо барои наҷоти писараш талош мекард, аммо Худо ба ӯ ёдгории абадӣ ва марҳамат бахшид, ки ҳар зиёраткунанда дар паҳлӯи Хонаи Худо аз он менӯшад ва ба ёди ӯ меояд.
Ин аст маънои “фатҳи мубин” — паҳлӯҳои некӯтар аз ончӣ инсон орзу мекунад, ва осоре, ки то абад боқӣ мемонад.
Намунаи дувум: Паёмбари Акрам ﷺ
Ӯ аз ғори Ҳиро — маконе тангу ноошно — оғоз кард, он ҷо ки на касе ӯро мешинохт ва на ба ӯ имон дошт.
Аммо Худованд фармуд:
"إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُّبِينًا"
Ва фатҳи бузурги Макка фаро расид — шаҳре, ки ҳеҷ кас пеш аз ӯ ва баъд аз ӯ
он гуна ба осонӣ ва бо шаъну шараф фатҳ накардааст.
Дар Бадр — 313 нафар, дар Уҳуд — 1000 нафар, дар Хандақ — 1000 нафар, дар Ҳудайбия — 1400 нафар, дар Хайбар — 1400 нафар, вале дар фатҳи Макка — 10 000 нафар аз мусалмонон ҳозир шуданд.
Баъд аз он, тамоми нимҷазираи Араб ‑ (1) ё имон оварданд, (2) ё бо мусалмонон дар сулҳ зиндагӣ карданд, (3) ё аз ҳайбати ӯ ба ларза афтоданд.
Ва он гоҳ нозил шуд: «Вақте ки ёрии Худо ва пирӯзӣ (Фатҳи Макка) фаро расад, ва бубинӣ, ки мардум гурӯҳ-гурӯҳ ба дини Худо даромада истодаанд…». (Сураи Наср, оятҳои 1–2).
Ӯ бо ҳамон даҳ ҳазор нафар ба Макка даромад, дар ҳоле ки бар забонаш сураи Фатҳ ҷорӣ буд:
«Ба дурустӣ Мо барои ту пирӯзии ошкоро (ва бузург) ато кардем, то Худо гуноҳони гузашта ва ояндаи туро биёмурзад, ва неъмати Худро бар ту комил гардонад, ва туро ба роҳи рост ҳидоят кунад, ва Худо туро ба ёрие пирӯзманд кӯмак намояд.». (Сураи Фатҳ, оятҳои 1–3).
Дарсҳои илоҳӣ:
1. Фатҳ танҳо баъд аз кӯшиш меояд. Ҳеҷ кушоише бе талош нест — Ҳоҷар (аъ) давид, Паёмбар (с) сабр кард, сипас фатҳ фаро расид.
2. Фатҳи Худо болотар аз тасаввури туст.Ҳоҷар танҳо об мехост — Худо чашмаи Замзам дод. Паёмбар (с) фатҳи Маккаро мехост — Худо ӯро фатҳи дилҳо кард.
3. Агар таъхир шавад, ноумед машав.Таъхири фатҳ нишонаи заъф нест; балки нишонаест, ки Худо фатҳи бузургтареро омода мекунад.
Хулоса: Вақте Худо бикушояд — дигар касе баста наметавонад; ва вақте таъхир мекунад — дар ҳақиқат, дари бузургтареро барои ту омода месозад.
3. Рамазон — моҳи кушоиш ва фатҳ
Вақте моҳи Рамазон мерасад:
· Дарҳои осмон боз мешаванд,
· Дарҳои оташ баста мешаванд,
· Ва шайтонҳо маҳдуд ва баста мешаванд.
Рамазон шаш фатҳи бузург аз ҷониби Худо дорад:
1. Руза гирифтан бо имон ва ихлосу самимият. Ҳар кас рӯза гирад ва танҳо барои Худо бошад, гуноҳҳои гузаштааш бахшида мешаванд.
2. Шабона ибодат кардан бо имон ва ихлосу самимият. Ҳар кас шабҳоро ба ибодат сипарӣ кунад, гуноҳҳои гузаштааш бахшида мешаванд.
3. Шаби Қадр. Ибодат дар шаби Қадр бо имон ва ихлосу самимият, бахшиши гуноҳҳои гузаштаашро ба ҳам меорад.
4. Наҷот аз оташ. Паёмбар ﷺ фармуд: «Ҳар шаб дар Рамазон гурӯҳе аз мӯъминон аз оташ озод мешаванд.». Ин раҳмати Худо аст ва такрор намешавад; яъне мисли озод кардани як зиндонӣ, ки дигар ҳеҷ гоҳ дубора ба зиндон намеравад.
5. Хазинаи савобҳо. Ҳар кас дар Рамазон бо як кори хайр ба Худо наздик шавад, мисли касест, ки як фариза анҷом додааст. Ва касе ки як фариза анҷом медиҳад, мисли касест, ки ҳадди ақал ҳафтод фаризаи дигар анҷом додааст.
6. Фазилати шаби Қадр. Ибодат дар шаби Қадр беҳтар аз ибодати ҳазор моҳ аст, ва ибодат дар он шаб ба миқдори ибодати бештар аз 84 сол баробар мебошад.
Паём: Моҳи рамазон, фурсате аст барои гушоиши дилҳо, бахшиш гуноҳон ва наздикӣ ба Аллоҳ таъоло. Бо имон ва ихлос, инсон метавонад гушоиш дар зиндагии шахсӣ, хонавода ва ҷомеъаро таҷриба кунад, ҳамонтавр, ки Худованди мутаъол дар Қуръон ваъда додааст.
I. 1.Чӣ тавр бо номи “Ал-Фаттоҳ” зиндагӣ кунем
I. 1.Тавозуъ ва фурӯтанӣ дар баробари Аллоҳ таъоло
Яъне ҳамеша дар баробари Худованди мутаъол фурӯтан ва бо хузуъ ва фармонбардор бошем, бидонем, ки ҳар чӣ фатҳу кушоиш ва муваффақияте ҳаст, аз ҷониби Ӯст, на аз тавоноӣ ва қудрати мо.
I. 2.Умед доштан ба нусрат ва кумаки Аллоҳ таъоло
Яъне дар дилҳоямон умедро зинда нигоҳ дорем, ки Худованди ал‑Фаттоҳ умматро ёрӣ хоҳад кард, агар Худо бихоҳад. Умед ва эътимод ба Аллоҳ таъоло руҳи имонро тақвият мекунад.
I. 3.Худат калиди хайр бош ва садди дари шарру бадӣ
Яъне дар зиндагии худ дари хайрро боз кун, корҳои некро анҷом бидеҳ ва мардумро ба хубӣ роҳнамоӣ кун, ва дари шарру бадиро бибанд, яъне иҷоза надеҳ фасод ва бадиро дар зиндагии ту ва атрофиёнат нуфуз накунад.
Ин се нукта, улгӯи амалӣ зиндагӣ бо таваҷҷӯҳ ба номи Худованди Фаттоҳ‑ро нишон медиҳад:
· Тавозуъ
· Умед ба кумаку ёрии Илоҳӣ
· Ва табдили худ ба абзоре барои хайр ва монеъе барои шарр.
Ва билллоҳиттавфиқ.
АЗ НОМҲОИ ЗЕБОИ АЛЛОҲ ТАЪОЛО
АШ-ШАКУР
Муқаддима
Бисмиллоҳи р-Раҳмони р-Раҳим
Алҳамду лиллоҳи Раббил-ъоламин. Ва-с-салоту ва-с-салому ъало Расулиллоҳ Муҳаммад, ал-мабъуси раҳматан лил-ъоламин, ва ъало олиҳи ва саҳбиҳи аҷмаъин.
Аммо баъд:
Шинохти номҳои зебои Аллоҳ таъоло яке аз роҳҳои муҳимми тарбияи дил, тақвияти имон ва зинда сохтани шавқи ибодат аст. Аз ҷумлаи ин номҳои бузург ва таъсиргузор — номи «аш-Шакур» мебошад; номе, ки инсонро ба умед, фаъолият, саховат ва ихлос раҳнамун месозад.
Суолҳои умумии роҳнамо
1. Чаро номи «аш-Шакур» инсонро ба орзумандӣ ва баландҳимматӣ даъват мекунад?
2. Чӣ гуна ин ном танбалиро дар ибодат аз байн мебарад?
3. Номи «аш-Шакур» чӣ гуна инсонро ба бахшиш ва исор ташвиқ мекунад?
4. Чаро донистани ин ном сабаби наздик шудан ба Аллоҳ таъоло мегардад?
5. Чӣ гуна ибодат метавонад ба манбаи нерӯ ва фаъолият табдил ёбад?
Таъсири номи «аш-Шакур» дар зинда кардани орзу ва шавқи ибодат
Номи Аллоҳ — аш-Шакур инсонро ба сӯи орзумандӣ ва баландҳимматӣ даъват мекунад. Ин ном дар дил нерӯи ҳаракат ба вуҷуд меорад ва бандаро ба омодагӣ барои бахшидан, исор ва фидокорӣ мерасонад. Бо шинохти ин ном, танбалӣ дар ибодат ба фаъолият табдил меёбад ва худи ибодат ба манбаи нерӯ ва шавқ мегардад.
Пас «аш-Шакур» на танҳо як сифати илоҳист, балки таконе аст барои зинда шудани дил ва наздик шудан ба Аллоҳ таъоло.
Маъно ва шарҳи номи «аш-Шакур»
«Аш-Шакур» яке аз номҳои зебои Аллоҳ таъолост, ки маънояш чунин аст:
Аллоҳ таъоло аъмоли бандагонро — ҳатто агар хеле кам ва ночиз бошанд — қабул мекунад, қадр менамояд ва барояшон подоши бисёр медиҳад.
Шинохти ин ном таъсирҳои муҳими тарбиявӣ дорад:
1. Баланд шудани рӯҳия.
Вақте инсон медонад, ки Аллоҳ таъоло ҳатто амали хурдро қадр мекунад, дигар ноумед намешавад ва орзуҳои бузург дар дилаш зинда мемонанд.
2. Табдили танбалӣ ба фаъолият.
Ёдоварии номи «аш-Шакур» инсонро ба ҳаракат меорад, зеро ҳар қадам дар роҳи хайр назди Худо арзиш дорад.
3. Тақвияти рӯҳи бахшиш ва исор.
Ин ном инсонро ташвиқ мекунад, ки бубахшад ва кумак кунад, зеро медонад: Аллоҳ таъоло ин амалҳоро чандин баробар қадр менамояд.
4. Наздикӣ ба Аллоҳ таъоло.
Ҳисси он ки Аллоҳ заҳмат ва нияти туро мебинад, муҳаббат ва дилбастагиро ба Ӯ бештар мекунад.
Ба ибораи дигар, номи «аш-Шакур» ибодатро аз як вазифаи сангин ба манбаи умед, нерӯ ва зиндагии маънавӣ табдил медиҳад.
Маънои луғавии «шукр» ва баракати амали кам
Дар забони арабӣ «шукр» танҳо ба маънои сипос нест, балки ба маънои афзудан ва баракат ёфтан мебошад, ҳатто агар ато кам бошад.
Мисол меоранд:
- Шутури шакур — бо хӯроки кам шир ва манфиати зиёд медиҳад.
- Замини шакур — бо обёрии кам ҳосили фаровон медиҳад.
Пас Аллоҳ таъолои аш-Шакур Зоте аст, ки дар баробари амали кам, подоши бисёр медиҳад.
Аллоҳ таъоло мефармояд:
«Ҳар кас кори нек анҷом диҳад, Мо барояш онро меафзоем; ҳамоно Аллоҳ бахшоянда ва сипосгузор аст.». (Сураи Шуро, ояти 23)
Ин оят нишон медиҳад, ки:
- амали хурд қабул мешавад,
- қадр карда мешавад,
- ва чандин баробар афзуда мегардад.
Ин маъно инсонро даъват мекунад, ки интизори шароити комил набошад, балки ҳатто кори хурдро анҷом диҳад. Яъне инсонҳое ҳастанд, ки метавонад ба як бурида нон хайр кунад, бо як пораи хурмо садақа намояд ва ё рӯзадореро ифтораш таъмин кунад, вале гумон мекунад, ки кам аст, ин андак аст, вақте бисёр бошад, баъд кори нек анҷом медиҳам. Ба ҳамин сурат анҷоми кори некро ба таъхир меандозад, ки аслан аз хайрот худро маҳрум кардан аст. Ё дар талаби илм гумон мекунад, ки дигам ман бузургсол шудаам, чӣ тавр мехонам ва кай ёд мегирам? Ба ҳамин сурат яке ин то ҳоло наомӯхта буд ва ҳоло ҳам вақте фаҳмид, ки аз он ба сабаби надонистани ҳақиқати дин ва нашинохтани сифатҳои Аллоҳ таъоло ӯ боз худро аз хайрот ва ҳамроҳии Паёмбар ﷺ маҳрум месозад. Дар ҳоле, ки агар ҳатто ҳарфи алифро рӯзҳо ва моҳҳо рафта дарс гирад ӯ толиби илм шуморида мешавад, ки малоик парҳои худро барои ӯ фарш мекунанд, ва агар вафот кард, фардои қиёмат дар маҷлиси олимон ва дар зумраи онҳо бармехезад. Зеро нияташ омӯхтан буд, бо вуҷуди ин ки андаке омӯхт.
Қадрдонии амалҳои хурд ва ҳатто нияти нек
Дар Ислом ҳеҷ амали нек хурд шуморида намешавад. Табассум дар вақти вохӯрӣ бо бародаре, эҳтироми падару модар, дасти онҳоро бӯсидан аз рӯи қадрдонӣ, дур кардани озор аз роҳ — ҳамаашон назди Аллоҳ таъолои аш-Шакур арзиш доранд ва рӯзи қиёмат дар тарозуи аъмол зоҳир мегарданд.
Паёмбар ﷺ фармудаанд:
«Ҳеҷ кори некро ночиз машуморед, ҳатто агар бо чеҳраи кушода бародаратонро мулоқот кунед.» ё дар ривояти дигар “Табассум кардани ту дар чеҳраи бародарат садақа аст”.
Номи «аш-Шакур» бо сиғаи муболиға омадааст, яъне Аллоҳ таъоло:
- бисёр қадр мекунад,
- пайваста ва давомнок қадр мекунад,
- ва ҳатто бар нияти нек, агар ба амал табдил наёбад ҳам, подош медиҳад.
Эҳсоси он ки Аллоҳ таъоло туро қадр мекунад, лаззате дорад, ки аз ҳар атои моддӣ ширинтар аст. Дарк мекунем ин сухан чӣ маъно дорад? Бори дигар андеша намоем. Аллоҳ таъоло манро қадр мекунад, ин аз ҳар чизи моддӣ барои инсон ширинтар аст. Ба Расулуллоҳ ﷺ чӣ дод? Аз дунё барояш чӣ расида буд? Вале барои ӯ паёмбарӣ, рисолат, имомат ва раҳбарии уммат то рӯзи қиёмат ва боз дар рӯзи қиёмат шафоати куброро насибаташ мегардонад, ки барои ӯ аз моддиёт чизе нест, фақат ин ки Аллоҳ таъоло ӯро қадр мекунад ва барояш иҷозат медиҳад, ки ба сабаби талабаш мардум аз оташи дӯзах наҷот ёбанд? Кӣ аз онҷо наҷот меёбад? Умматонеаш, ки натавонистанд ба имону амали худ ба ҷаннат ворид шаванд, ва аз онҳо кӯтоҳиҳо сар зада буд, ки ба ҷазои дузах гирифтор шудаанд, вале бо шафоати Расулуллоҳ ﷺ он муддате ки барои онҳо муқаррар шуда буд, бахшида мешавад ва ба ҷаннат ворид мегарданд. Ин аз куҷо аст? Аз қадр аш‑Шакур нисбат ба Расулуллоҳ ﷺ.
Бузург шудани амали хурд бо ихлос дар назди Аллоҳ таъолои «аш-Шакур»
Аллоҳ таъолои аш-Шакур кори андакеро қадр мекунад ва бар ивази он подоши бисёр медиҳад. Аз равшантарин намунаҳо — қиссаи он зане аст, ки ба саге об дод ва бо ҳамин амали зоҳиран хурд гуноҳонаш омурзида шуд ва ба биҳишт даромад.
Ҳамчунин рӯзаи як рӯзи Арафа сабаб мегардад, ки гуноҳони як соли гузашта ва як соли оянда бахшида шаванд. Ин ҳама далолат мекунад, ки подоши Аллоҳ бо меъёри инсонӣ ҳисоб намешавад.
Қиссаи Абӯ Наср ас-Сайёд: амали хурд ва наҷоти бузург
Дар китобҳои таърихи исломӣ аз марде бо номи Абӯ Наср ас-Сайёд ёд мешавад. Ӯ марди бисёр камбағал буд. Рӯзе ба масҷид даромад ва аз шиддати ниёз гиря мекард. Имом сабаби ғамашро пурсид. Ӯ гуфт, ки аҳли хонаашро бе ғизо гузоштааст.
Имом ӯро ба соҳили баҳр бурд ва гуфт: ду ракъат намоз бихон ва сипас тӯратро ба об андоз. Ӯ чунин кард ва нохост моҳии бузурге ба дом афтод. Онро фурӯхт ва бо пули он як чаппотӣ (ки дар баъзе ривоят дар дохилаш ҳалво буд) барои аҳли хонааш харид.
Дар роҳ зане ва кӯдаки гуруснаро дид, ки бо чашмони умедвор ба он ғизо менигаристанд. Бо вуҷуди ниёзи сахти хонааш, ҳамон ғизои охиринро бо ихлос ба онҳо дод. Ба фикри ин ки ин зан бо кӯдак дигар касе надоранд, зану фарзанди ман гарчанде гурусна ҳам бошанд, вале боз дар хона марде доранд, ки шояд коре кунад ва ин масъаларо ба изни Аллоҳ ҳал намояд, вале ҳоли инҳо сахттар аст. Ба ин ният он ғизоро ба онҳо дод. Кӯдак табассум кард ва чашмони модар пур аз ашк шуд. Ӯ ба хонааш бо дасти холӣ баргашт.
Баъд аз чанд соат касе дарро кӯфт ва моли қарзии падари фавтидаашро баргардонд. Абӯ Наср бо он мол тиҷорат кард, сарватманд шуд ва ба ҷое расид, ки ҳар рӯз ҳазор дирҳам садақа медод. То ҳадде ки гумон мекард, бо ин хайру садақоташ, аз муқаррабтарин ва мукаррамтарин мусалмонҳо мебошад, зеро касе қариб, ки чунин наметавонист хайр кунад.
Рӯзе дар хоб дид, ки рӯзи қиёмат аст ва дар маҳшаргоҳ ҳисоб мешавад. Дид, ки гуноҳонаш аз некӣ бештар аст. Пурсид: садақаҳо куҷо шуданд? Ба ӯ гуфта шуд, ки онҳо ё бештарашон бо риё омехта буданд.
Ногоҳ ҳамон як чаппотӣ, табассумии кӯдак ва ашки модар, ин се амалро пайдо карданд ва дар турозӯ ниҳоданд, ки паллаи некии тарозуи ӯ вазнин шуд ва сабаби наҷоти ӯ гардид.
Ин қисса ба равшанӣ меомӯзонад: сифати амал муҳимтар аз миқдори он аст, ва амали хурди холис назди Аллоҳ таъолои «аш-Шакур» арзиши азим дорад.
Пайванди номи «аш-Шакур» бо дигар номҳои илоҳӣ
Аш-Шакур ва ал-Ҳамид
Ҳамд аз ҷониби банда ба сӯи Худост — ситоиши Худо барои камол ва зебоии Ӯ. Яъне банда Аллоҳ таъоло ситоиш ва ҳамд мегуяд, бо вуҷуди ин ки ба неъмате бахшидааст ё не, зеро Ӯ таъоло ба ҳар сурат сазоври ҳамд аст.
Шукр аз ҷониби Худо ба сӯи банда аст — қадрдонии амали ӯ.
Аш-Шакур ва ал-Ғафур
Аллоҳ таъоло ҳамзамон:
- гуноҳро мебахшад (ал-Ғафур),
- ва некӣҳоро гум намекунад (аш-Шакур).
Ин пайванд инсонро аз ноумедӣ наҷот медиҳад ва ба корҳои нек дилгарм месозад. Яъне чигунае, ки ривоят шудааст:
Аз Абӯ Ҳурайра (р.з) ривоят шудааст, ки Расули Худо ﷺ фармуданд:
«Як дирҳам аз сад ҳазор дирҳам пешӣ гирифт».
Пурсиданд:
— Эй Расули Худо, чӣ гуна?
Фармуданд:
«Марде ду дирҳам дошт; якеашро садақа дод.
Ва марди дигар моли бисёр дошт; аз молаш сад ҳазор дирҳам садақа дод».
Ибни Ҳиббон дар Саҳеҳаш ривоят кардааст, ҳамчунин Баззор ва Табаронӣ ривоят кардаанд, олимони ҳадис онро саҳеҳ ё ҳасан донистаанд.
Аш-Шакур ва ал-‘Алим
Аллоҳ таъоло бар ният, ихлос ва ҳолати дил огоҳ аст. Агар мардум қадр накунанд, Худо қадр мекунад. Ин дониш ба банда оромиши амиқи дил мебахшад.
Аш-Шакур ва биҳишт
Шукр сабаби афзудани подош аст. Аллоҳ таъоло барои амалҳои маҳдуди дунё биҳишти ҷовид медиҳад — биҳиште, ки:
- на чашме дидааст,
- на гӯше шунидааст,
- ва на ба қалби инсон гузаштааст.
Чанд соли кӯтоҳи дунё → ҷовидонии беохир. Ин лутф ва адолати Аллоҳ таъолост.
Манзараи Рӯзи ҳисоб
Аш-Шакур нидо медиҳад: «Эй банда! Ман аз ту розӣ шудам… пас ба биҳишти Ман даро.»
Розигии Аллоҳ болотарин мартаба аст.
Паёмбар Муҳаммад ﷺ аввалин касе мешавад, ки дари биҳиштро мекӯбад. Фариштаи дарвоза мегӯяд:
«Ба ман фармон дода шудааст, ки ҷуз барои ту дарро (ба касе) боз накунам.»
Ин манзара мақоми воло ва раҳмати фарогири Худоро нишон медиҳад.
Вуруд ба биҳишт ва ёди номи «аш-Шакур»
Ҳангоми ворид шудан ба биҳишт, банда мефаҳмад, ки ҳамаи ин неъматҳо натиҷаи қадрдонии Аллоҳ аст.
Ба ӯ гуфта мешавад, акнун барои ту:
- саломатӣ — бе беморӣ,
- ҷавонӣ — бе пирӣ,
- хушбахтӣ — бе ғам,
- ҳаёт — бе марг.
Сақфи хонааш Арши Раҳмон аст — рамзи қурб, иззат ва раҳмати бепоён.
Ин ҷо муқоисаи равшан аст:
амали кам → подоши беинтиҳо
дунёи маҳдуд → биҳишти номаҳдуд
Оё акнун барои мо равшан гардид, ки ин номи зебои Аллоҳ таъоло барои мо чӣ маъноҳоеро дарбар дорад ва чӣ таъсироте дар мо ва ҳаёти мо дорад?
Таъсири имон ба «аш-Шакур» дар зиндагии мо
Барои он ки маънои «аш-Шакур» дар зиндагии ҳаррӯзаи мо зинда гардад, се асли муҳим лозим аст:
1. Саховат – бахшидан мувофиқи тавон ва бе тарс
2. Ибодати пайваста – шукри амалӣ бо саҷда ва итоат
3. Ихлоси комил – анҷом додани амал танҳо барои Худо
Амале, ки бо ихлос анҷом мешавад, Аллоҳ таъолои аш-Шакур онро чандин баробар меафзояд. Мисолаш ҳамон зани бадкоре, ки саги ташнаеро об дод ва марде, ки як чаппотиро хайр кард
ХУЛОСАИ НИҲОӢ
- Аллоҳ таъоло аш-Шакур аст: амали камро бузург месозад.
- Шукр сабаби розигии Худо ва вуруд ба биҳишт мегардад.
- Амали хурди холис метавонад сабаби наҷоти абадӣ шавад.
- Сифати амал аз миқдори он муҳимтар аст.
- Зиндагӣ бо маънои «аш-Шакур» — зиндагӣ бо умед, фаъолият, саховат ва оромиши дил аст.