Ҳиммат баланд дор, ки мардони рӯзгор,
Аз ҳиммати баланд ба ҷое расидаанд.
Ҳалқаи ҳаштум
Бисмиллоҳи-р-раҳмони-р-раҳим
Бо Худованд чигуна муносибат хоҳи кард,
ВАҚТЕ БО Ӯ СУХАН МЕГӮИ?
Муколамаи сартарош ва муштарӣ
Баҳси эътиқод. Ҳикоят мекунанд, ки марде барои ислоҳи мӯи сараш ба назди сартароше даромад. Сартарош ҳангоми кор бо ӯ вориди суҳбат шуд ва аз ҳар мавзӯе сухан мегуфт. Дар зимни гуфторашон сартарош ба он мард гуфт: «Ошкоро бигӯям, ман ба Худо имон надорам (алъаёзу биллоҳ)».
Сабаби беимонӣ. Он мард пурсид: «Чаро?». Сартарош гуфт: «Ман муҳтоҷам ва мушкилоти зиёд дорам, вале Ӯ ба ман ёрӣ намерасонад». Он мард сукут кард, то сартарош корашро ба охир расонид. Сипас, ҳаққи хидматро пардохт ва аз дукон берун шуд.
Дарси ибрат. Баъди чанд дақиқа он мард бо суръат ва дар ҳолати ғазабнок дубора ворид шуда, гуфт: «Узр мехоҳам, ту сартарош нестӣ ва аслан сазовор нестӣ, ки худро сартарош биномӣ!». Сартарош ҳайрон шуда, пурсид: «Чаро? Чӣ рух додааст?».
Мард гуфт: «Ман дар кӯча шахсеро дидам, ки мӯи сараш бисёр дарозу парешон ва сураташ ниҳоят зишт буд. Ту чаро сари онро натарошидӣ?». Сартарош посух дод: «Агар ӯ аз ман талаб мекард, албатта, ман сарашро метарошидам».
Хулосаи ҳакимона. Он мард гуфт: «Валиллоҳи-л-масалу-л-аъло (Барои Худост мисоли олӣ). Агар ту ҳам аз Худованд талаб мекардӣ, албатта, Ӯ ба ту ато мекард ва ёрият медод».
Худованди мутаъол худаш ба мо хабар додааст, ки: «Вақте бандагонам аз ту дар бораи Ман пурсиданд, бигӯ: ҳамоно, ки Ман наздикам. Дуои дуокунандаро, ҳангоме ки Маро бихонад, иҷобат мекунам. Пас, (онон) бояд даъвати Маро бипазиранд ва ба Ман имон биоваранд, бошад ки роҳ ёбанд» (Сураи Бақара, ояти 186).
Ниёзи фитрии инсон ба розгуӣ
Ҷустуҷӯи ҳамдард. Инсон вақте ба мусибате гирифтор мешавад, нахустин чизе, ки дар бораи он меандешад, хабар додан ба ҳабибу дӯсти хеш аст. Аввалин фикре, ки ба зеҳнаш мерасад, ин аст, ки наздиктарин инсонашро аз ин ҳолат бохабар намояд. Масалан, шавҳарро мебинед, ки чун ба хона расид, воқеаҳоеро, ки дар ҷойи кораш рӯх додаанд, ба ҳамсараш нақл мекунад. Ё вақте фарзанди хурдсол аз чизе дилтанг шуд, дарҳол ба назди модараш меравад, то ӯро аз ҳоли худ огоҳ созад.
Офаридгор ва огоҳӣ аз ниёзи банда. Худованд медонад, ки бандагонаш ба касе муҳтоҷанд, то бо ӯ гуфтугӯ кунанд. Онҳо ба дӯсти наздике аз ҷинси худашон ниёз доранд, то ғаму андӯҳ ва ҳоҷатҳои худро ба ӯ бигӯянд ва он дӯст низ ба онҳо диққат дода, бо ҳамдардӣ барашяон ғаму андӯҳро осону сабук гардонад. Худованди мутаъол, ки Офаридгори инсонҳост, медонад, ки ин офаридааш ба чӣ чиз ниёз дорад. Ӯ медонад, ки кадом ниёзи банда барояш манфиат дорад ва кадом чизе, ки банда талаб менамояд, шояд ба зарари ӯ бошад.
Даргоҳи ҳамеша бози илоҳӣ. Аллоҳ таъоло ҳоҷатҳои бандагонро бароварда мегардонад ва дари раҳмати худро дар тӯли шабонарӯз бар рӯи онҳо кушода нигоҳ медорад. Ҳар вақте хоҳӣ бо Худованд суҳбат намоӣ, Ӯ ҳузур дорад, туро мепазирад ва садоятро мешунавад. Ӯро на пинак мегирад ва на хоб; Ӯ ҳамешазинда ва шунавандаву биност.
Савол барои андеша:
Бо Худованд чӣ гуна рафтору муносибат хоҳӣ кард, вақте бо Ӯ сухан мегӯӣ?
Фарқи даргоҳи банда ва даргоҳи Худованд
Мушкилоти мулоқот бо мансабдорон. Мулоҳиза намо, вақте мехоҳӣ ба назди шахсе биравӣ, ки мансаби баланду бузург дорад, барои ту зарур меояд, ки ягон шиносе дар дастгоҳи ӯ дошта бошӣ. Мудири дастгоҳ шояд туро қабул кунад ё накунад. Агар қабул ҳам кунад, туро дар ҷадвали вақтҳои муайяншудаи вохӯрӣ мегузорад ва шояд боз ҳам розӣ нашавад. Фарз кардем, ки туро ба наздаш ворид намуд; он шахси масъул шояд ҳарфи туро гӯш кунад ё накунад. Ҳатто агар гӯш кунад ҳам, мумкин аст талабатро бипазирад ё рад намояд. Бо вуҷуди ин ҳама, ӯ ҳам махлуқест, ки ҳолу аҳволаш мисли туст.
Осонии муноҷот бо Парвардигор. Аммо барои мулоқот бо Парвардигори мо (субҳонаҳу ва таъоло) ҳеҷ зарурате ба ин монеаҳо ба ин воситаҳо ва шиносбозиҳо нест. Кофист, ки вузӯ бигирӣ ва рӯ ба қибла намоӣ. Вақте гуфтӣ: «Аллоҳу Акбар», ту дар ҳамон лаҳза дар пешгоҳи Худованд қарор дорӣ. Ту дар назди Малик ва Подшоҳи дунёву охират ва тамоми осмонҳову замин истодаӣ. Ту бо Ӯ суҳбат мекунӣ ва Ӯ бо ту сухан мегӯяд. Дар назди Ӯ таъоло ҳар чизе, ки талаб дорӣ ва ҳар орзуе, ки дар дил мепарварӣ, муҳайёст ва хазинаҳои Ӯ аз ҳар масъули заминӣ ва ҳамаи хазинаҳои онҳо аз аввали дунё то охир бештар аст. То ҷое, ки агар ҳама аҳли дунё аз аввал то охир талабот ва хоҳишоту орзӯҳояшонро, дархост намоянд ва ҳамаи онҳо бароварда гардад, аз хазинаи Аллоҳ таъоло мисли як сузане, ки дар баҳри беканор меандозӣ ва онро бозпас мегирӣ, чизе кам намешавад.
Ҳузури қалб ва шунавоии илоҳӣ. Пас, тамоми андешаву ғаму андӯҳатро дар пешгоҳи Ӯ боз гӯй ва аз ҳар чизе мехоҳӣ, Ӯро бохабар соз. Худованди пок ба ту гӯш фаро медиҳад. Ҳатто агар суханатро ба дарозо кашӣ, Ӯ ҳаргиз аз ту малолу хаста намешавад, магар ин ки худат хаста шавӣ. Чуноне ки Расули Худо (с) фармудаанд, Худованд хаставу малол намешавад, то он даме, ки банда худаш малол гардад. Ӯ ба ту гӯш менамояд ва аз ту рӯй намегардонад, то он даме, ки ту худат аз муноҷот даст накашӣ.
Одоби сухан бо Бузургтарин Зот. Локин огоҳ бош! Сухан гуфтан бо Бузурге, бисёр амри бузург аст. Пас, бар ту лозим аст, ки дар гуфтору рафтор бо ин Зоти пок бо эҳтиёт ва эҳтироми комил бошӣ. Зеро Ӯ Худованд, Офаридгор ва Подшоҳи ҳамаи оламиён аст. Воҷиб аст, ки бо Ӯ ба сурати сазовор ва муносиб ба шаъни илоҳиаш рафтор намоӣ. Бо Ӯ ҳар гуна сухану гап задан ва ё хондани ҳар дуое лоиқу сазовор нест.
Суоли ниҳоӣ барои ҷамъбаст: Пас, “Бо Худованд чӣ гуна муносибату рафтор хоҳӣ кард, вақте ки бо Ӯ сухан мегӯӣ?”.
Асрори иҷобати дуо
Чаро дуоҳо иҷобат намешаванд? Масъала дар он нест, ки оё мо Худовандро дуо мекунем ё не, балки суол инҷост, ки оё дуои мо мустаҷоб мешавад ё хайр? Парвардигори мо дуои ҳар касро иҷобат намекунад. Бисёриҳое ҳастанд, ки ҳар рӯз ба сӯи Ӯ дуо мекунанд, вале иҷобате намебинанд. Сабаб он аст, ки онҳо шартҳои иҷобат ва одоби дуоро риоя накардаанд. Дар муқобил, инсонҳои ҳушманде ҳастанд, ки медонанд чӣ гуна ва бо кадом шева талаб кунанд, то дуояшон пазируфта шавад.
Одоби забон ва садои муносиб. Дар қадами аввал лозим аст, ки равиши дуои худро тағйир диҳем. Аз нишонаҳои ҳусни муносибат ва адаб бо Худованд — ин интихоби садои муносиб аст. Аллоҳ таъоло мефармояд: «Парвардигоратро дар дили худ бо тазарруъ ва тарс, оҳиста ва бе садои баланд ёд кун» (Сураи Аъроф, ояти 205). Яъне, садоятро на бисёр баланд кун ва на ниҳоят паст. Паёмбар (с) низ фармудаанд: «Шумо касеро, ки ношунаво ё ғоиб бошад, садо намекунед. Ҳамоно Шумо Шунавои наздикеро мехонед, ки Ӯ бо шумост ва шуморо мешунавад». Ин адабест, ки бояд ҳангоми сухан гуфтан бо забон риоя шавад, яъне риояи адаб дар забон аст.
Ҳузури қалб: Калиди аслии қабул. Аммо муҳимтар аз забон, ҳолати қалби шумост. Ҳангоми дуо кардан, нисбат ба ҳолати қалби худ, ниҳоят бодиққат бошед. Мутаассифона, бисёре аз мо Худовандро тавре дуо мекунем, ки танҳо бо забон калимаҳоро пайиҳам такрор менамоем. Ҳар чӣ аз дуоҳои маъсур аз ёд дорем, мехонем, вале хотирамон парешон аст ва қалбамон дар он лаҳзаҳо ва ба чизи дигаре андеша дорад ва ба чизи дигаре машғул аст.
Хатари ғофил будан дар дуо
Инсон баъзан ниҳоят тез ва босуръат дуоҳоро ба забон меорад ва гумон мекунад, ки воқеан Парвардигорашро дуо кардааст. Қадру манзалати Худованд аз он болотар аст, ки бо чунин беэътиноӣ бо Ӯ сухан гӯянд.
Огоҳии Паёмбар (с) аз қалбҳои ғофил. Дуое, ки ҳангоми гуфтани он қалб маънояшро дарк намекунад ва дар он лаҳза ҳузур надорад, қабул намешавад. Ин каломи ман нест, балки фармудаи Паёмбар (с) аст: «Бидонед, ки Худованд дуоро аз қалбе, ки ғофилу бехабар бошад, қабул намекунад».
Такрори тақлидӣ ва натиҷаи он. Бисёр мардум дар саҷда, дар миёни азон ва қомат ё дар намози витр дуо мекунанд, вале дар асл ва дар ҳамон лаҳзаҳо андешаашон қалбашон ба чизи дигар машғул аст. Онҳо калимаҳоро тақлидӣ такрор мекунанд, бе он ки дарк кунанд чӣ мехоҳанд. Онҳо ҳатто намефаҳманд ва ҳушашон нест, ки чӣ талаб доранд.
Оё ҳеҷ яке аз мо розӣ мешавад, ки касе бо мо чунин беэътиноёна ва бепарвоёна муомила ва суҳбат кунад?
Эҳтироми мухотаб ва ҳузури дил
Мисоле аз зиндагии рӯзмарра. Тасаввур кун, агар дӯстат бо телефон ба ту занг занад ва чун ниҳоят эҳтиёҷманд аст, аз ту маблағе талаб намояд. Вале ту дар аснои суҳбат дарк мекунӣ, ки қалби ӯ ба тамошои кадом як барномае машғул аст ва ба суханони худаш аҳамият намедиҳад. Ӯ фақат як ҷумлаи азёдкардаашро беҳиссиёт такрор мекунад. Дар ин ҳолат ту чӣ эҳсос мекунӣ? Бадеҳист, ки ту ба ӯ диққат намедиҳӣ, зеро ҳис мекунӣ, ки ӯ танҳо саҳнабозӣ дорад ва дар гуфтаҳояш самимӣ нест.
Қиёси ҳоли банда бо Парвардигор. Валиллоҳи-л-масалу-л-аъло (Барои Худованд аст мисоли олӣ). Парвардигори мо аз ҳама чиз болотару олитар аст. Пас, сазовортар аст, ки Ӯ аз мо дуоеро, ки дар ҳоли парешонхотирӣ ва банд будани фикрамон ба чизи дигар гуфта мешавад, қабул нафармояд. Ҳазар кун ва эҳтиёт бош, ки ҳангоми дуо қалбат аз маънои калимаҳое, ки ба забон меорӣ, ғофил намонад.
Тарки дунё дар лаҳзаи муноҷот. Ҳангоме ки бо Худованд сухан мегӯӣ, воҷиб аст, ки ҳамаи дунёро фаромӯш кунӣ. Ба ҳеҷ чиз фикру андеша нанамо, магар ба он каломе, ки онро ба сӯи Офаридгор равона месозӣ. Эй бародари гиромӣ ва эй хоҳари арҷманд, огоҳ бош, ки ту дар ин лаҳзаи муқаддас бо Худованд сухан мегӯӣ! Бо Зоте, ки ҳамаи ҳастиро дар қабзаи қудрати хеш дорад, беҳушу беёд сухан магӯ.
Рӯҳи дуо: Тазарруъ ва ниёзманди банда
Эҳсоси қавие, ки ба дуо таъм медиҳад. Масъалаи дигар ин аст, ки гоҳо инсон бо қалби ҳозир ва ҳуши дуруст дуо мекунад, вале ҳанӯз ба як «муолиҷаи муайян» ниёз дорад. Агар он эҳсос дар вуҷуди банда пайдо шавад, дуо ба иҷобат ниҳоят наздик мегардад. Ин эҳсоси ниҳоят қавӣ, ки ба дуо таъми нотакрор мебахшад, «тазарруъ» ё ҳамон зориву илтиҷо намудан ба даргоҳи Худованд аст.
Тазарруъ чист ва чӣ гуна бояд бошад? Тазарруъ — ин изҳори хорӣ, фурӯтанӣ ва шикастани нафс дар пешгоҳи Аллоҳи ягона аст. Кӯшиш намо, ки дар вақти дуо ниёзмандиву ҳоҷатмандӣ ва мискинии худро ба андозаи тавонат зоҳир намоӣ. Ба Парвардигор бигӯ, ки ту бандаи фақиру муҳтоҷи Ӯ ҳастӣ ва ҳеҷ паноҳгоҳе ҷуз даргоҳи Ӯ надорӣ. Парвардигори мо дӯст медорад, ки бандаашро дар чунин ҳолати ниёзмандӣ ва хориву зорӣ бубинад.
Зорӣ — монеи азоб ва калиди раҳмат. Ин ҳолати зориро Худованд то он андоза дӯст медорад, ки ҳатто агар бандаи хатокору гунаҳкор бо сидқ ба сӯи Ӯ баргардад ва зорӣ кунад, муомилаи илоҳӣ бо ӯ комилан тағйир меёбад. Худованд дар Қуръони Карим дар бораи умматҳои гузашта мефармояд: «Мо ба таҳқиқ ба сӯи умматҳое, ки пеш аз ту буданд, паёмбароне фиристодем, пас онҳоро ба ранҷу сахтиҳо гирифтор сохтем, то зорӣ кунанд. Пас чаро ҳангоме ки азоби Мо ба онҳо расид, зорӣ накарданд?..» (Сураи Анъом, оятҳои 42-43). Ин оят нишон медиҳад, ки агар онҳо зорӣ мекарданд, Худованд азобро аз болои онҳо бардошта мекард.
Дуои хатм. Аз Худованди таъоло масъалат менамоем, ки мову шуморо дар паноҳи исматаш нигоҳ дорад ва моро ба некӯ дуо кардан ва некӯ иборат намудан ёриву тавфиқ диҳад. Умедворем, ки Парвардигор дуоҳои мову шуморо ба даргоҳаш қабул ва мустаҷоб гардонад.
Ҷамъбасти ҳалқаи ҳаштум
1. Муколамаи сартарош ва муштарӣ (Дарси ибрат дар бораи талаб кардан аз Худо).
2. Ниёзи фитрии инсон ба розгуӣ (Инсон ҳамеша ба касе ниёз дорад, ки дардашро гӯяд).
3. Фарқи даргоҳи банда ва даргоҳи Худованд (Осонии муноҷот бо Холиқ дар муқоиса бо махлуқ).
4. Асрори иҷобати дуо (Адаби забон ва ҳузури қалб).
5. Эҳтироми мухотаб ва ҳузури дил (Намунаи телефон ва самимият дар дуо).
6. Рӯҳи дуо: Тазарруъ ва ниёзманди банда (Зориву илтиҷо ҳамчун калиди охирини иҷобат).