Ат-ТАВВОБ:
ПАЗИРАНДАИ ТАВБАҲО ВА ЭҲЁКУНАНДАИ УМЕД
**«Шинохти Худованд бузургтарин сармояи рӯҳии инсон аст. Дар миёни номҳои зебои Ӯ, исми мубораки «ат-Таввоб» барои мо, ки мавҷудоти хатопазирем, на танҳо як ном, балки паноҳгоҳи охирин ва даричаи умеди ҷовидонист. Аммо бояд донист, ки тавба танҳо як пушаймонии оддӣ ё ба забон овардани чанд калима нест; он як ҷиҳоди ботинӣ, заҳмати сангини рӯҳ ва талоши пайваста барои баргаштан аз торикӣ ба сӯи Нури мутлақ аст.
Ин мақола кӯшишест барои дарки умқи ин ҳақиқати бузург. Мо мехоҳем бифаҳмем, ки чаро инсон бо чунин фитрати заъиф офарида шуд ва чӣ гуна маҳз тавассути ҳамин заъфҳо ва заҳмати тавба, метавонад ба мақоме бирасад, ки ҳатто аз фариштагон болотар равад. Ин сафар барои касонест, ки омодаанд барои тағйири воқеии зиндагии худ заҳмат бикашанд...»**
"Ин мақола дорои нусхаи аудиоӣ дар ҳар бахш мебошад".
1. Саволҳое, ки ин мақола ба онҳо посух медиҳад:
·
· Исми Аллоҳ «Ат-Таввоб» чӣ маъно дорад ва чаро он даъват ба умед аст?
· Кӣ мухотаби тавба аст — танҳо гунаҳгорон ё ҳамаи мӯъминон?
· Нишонаҳои тавбаи ҳақиқӣ кадомҳоянд ва чӣ гуна онро аз пушаймонии оддӣ фарқ кардан мумкин аст?
· Ҳикмати офариниши инсон бо фитрати хатопазир дар чист ва тавба чӣ гуна боиси камолоти мо мегардад?
· Чаҳор шарти асосии қабули тавба миёни инсон ва Аллоҳ, инчунин миёни инсон ва мардум кадомҳоянд?
· Чӣ қадар вақт тавба кардан мумкин аст ва агар инсон такроран ба гуноҳ баргардад, чӣ бояд кард?
· Чаро рӯзе, ки тавба қабул мешавад, беҳтарин рӯз дар зиндагии инсон аст?
Исми зебои Аллоҳ «Ат-Таввоб»
(Аудио: Бахши 2 – 23:14 дақиқа)
Исми Аллоҳ «Ат-Таввоб» (الله التواب) даъвати раббоиниест, ки умедро дар зиндагии мо аз нав эҳё мекунад ва даъвати Илоҳӣ барои кулли ҷомеа ва тамоми инсоният мебошад.
1. Маънои тавба
«Тавба» дар забон ба маънои бозгашт аст. Калимаҳои "تاب" (таба), "ثاب" (саба) ва "آب" (оба) ҳаммаъно мебошанд. Пас, «Аллоҳ Ат-Таввоб» зотест, ки ҳар фардеро, ки ба сӯи Ӯ бозгардад, қабул мекунад ва рад намесозад.
Аллоҳ таборака ва таъоло мефармояд:
«Ва Ӯст он Зоте, ки тавбаро аз бандагонаш қабул мекунад» [Сураи Шӯро, ояти 25].
Ин оят бисёр зебост. Мумкин аст мо аз инсоне узрхоҳӣ кунем, аммо ӯ узри моро напазирад, зеро ҳаҷми хатои мо ғайри қобили таҳаммул буд. Аммо Аллоҳ субҳонаҳу ва таъоло, ҳар вақт ки мо ба сӯи Ӯ равем, моро қабул менамояд.
Дар ин ҷо як нуктаи дигар ҳам ҳаст: мумкин аст мо аз узрхоҳӣ кардан тарсем, аз тарси он ки узрамон қабул нашавад ва дар ҳолати хиҷолатмонӣ қарор гирем. (Аллоҳ таоло дорои баландтарин масалҳо ва сифатҳост), аммо Аллоҳ субҳонаҳу ва таъоло бо ин оят ба мо мегӯяд: «Хиҷолат накашед, зеро шумо пазируфта хоҳед шуд».
Мо ҳамеша дар Қуръони Карим вожаи «қабул»-ро дар якҷоягӣ бо калимаи «тавба» мебинем, чунончи дар ояти қаблӣ ва ҳамчунин:
«Омӯрзандаи гуноҳ ва пазирандаи тавба» [Сураи Ғофир, ояти 3].
Ва ин ояти зебо:
«Оё намедонистанд, ки танҳо Аллоҳ аст, ки тавбаро аз бандагонаш қабул мекунад?» [Сураи Тавба, ояти 104].
Пас, Аллоҳ ҳеҷ гоҳ моро рад нахоҳад кард.
2. Тавба барои кист?
Мухотаби даъват ба тавба кист ва чаро исми Аллоҳ таъоло бо номи зебои «Ат-Таввоб» моро ба Худ мехонад? Ин танҳо гунаҳгорон, ҷинояткорон, ғофилон аз Аллоҳ ва ё касоне нестанд, ки миёни гуноҳу тоат саргардонанд (яъне гоҳ ба маъсият даст мезананду гоҳ ба ибодат рӯ меоранд), балки ҳатто мӯъминон низ мухотаби ин исманд. Ҳамаи мо ҳам мухотаб ҳастем. Оят мефармояд:
«Ва эй мӯъминон, ҳамагӣ ба сӯи Аллоҳ тавба кунед, бошад ки растагор шавед» [Сураи Нур, ояти 31].
Ва инчунин мефармояд:
«Ва ҳар кӣ чунин кунад (ширк, қатл ё зино), ба ҷазои гуноҳи худ мерасад. Азоби ӯ дар рӯзи қиёмат дучанд мешавад ва дар он ба хорӣ ҷовидон мемонад. Магар касе, ки тавба кунад...» [Сураи Фурқон, оятҳои 68-70].
Намунаҳои ниёз ба тавба:
· Тавба барои оқипадар ва оқимодар: Гоҳо як қатра ашки модар, ки (аз ранҷиш) мерезад, дар тарозуи бадиҳо вазнинтар аз гуноҳони яксола мешавад. Гоҳо сурх шудани рӯи падар аз хашм бар писараш (масалан барои нокомӣ дар имтиҳон ё беэътиборӣ ба нишастан бо падар) бадтар аз гуноҳони ду ё сесола аст.
· Тавба аз ришва: Ин вабое, ки дар ҳама кишварҳо паҳн шудааст. Зеро ришвадиҳанда ва ришвагиранда, ҳарду дар оташанд.
· Тавба аз нӯшидани хамр (арақ): Аллоҳ таъоло нӯшанда, бардоранда, соқӣ (резонанда) ва фурӯшандаи онро лаънат кардааст.
· Тавба аз шабакаҳои телевизионӣ ва фазои маҷозӣ: Аз он чи ки дар онҳо намоиш дода мешавад ва боиси паҳн шудани фаҳшо мегардад.
«Ҳамоно касоне, ки дӯст медоранд корҳои зишт дар миёни мӯъминон ривоҷ ёбад, барои онҳо дар дунё ва охират азоби дарднокест...» [Сураи Нур, ояти 19].
Тарки намоз ва зулм:
Аз ҷумлаи касоне, ки бар онҳо тавба карда воҷиб мебошад, намозро тарккунанда аст.
· Дар ҷаҳаннам даре ҳаст бо номи «Сақар» барои касоне, ки намозро тарк мекунанд. Аллоҳ таборака ва таъоло мефармояд:
«Ва ту чӣ донӣ, ки Сақар чист? На боқӣ мегузорад ва на раҳо мекунад» [Сураи Муддассир, оятҳои 27-28].
Вақте фариштагон аз дохилшудагон мепурсанд: «Чӣ чиз шуморо ба Сақар кашид?» Мегӯянд: «Мо аз намозгузорон набудем ва ба мискинон таъом намедодем» [Сураи Муддассир, оятҳои 43-44].
· Ин танҳо шомили касоне нест, ки намозро комилан тарк кардаанд, балки касеро низ дар бар мегирад, ки масалан намози субҳро (ки панҷяки фариза аст) тарк мекунад ва дигар дар қалбаш эҳсоси дард намекунад.
· Ва касе, ки ҳамсарашро хору залил мекунад, чун медонад ӯ заиф аст ва ягона роҳи зиндагиаш мондан бо ӯст. Оё намедонад, ки «зулм дар рӯзи қиёмат торикиҳост» ва ин кор ниёз ба тавбаи ҷиддӣ дорад?
· Хӯрдани моли мардум ва ниёзи ҳамагон ба тавба
Ва касоне, ки амволи мардум ва ятимонро мехӯранд:
«Ҳамоно касоне, ки амволи ятимонро ба зулм мехӯранд, ҷуз ин нест, ки дар шикамҳои худ оташ мехӯранд ва ба зудӣ ба оташи фурӯзон хоҳанд афтод» [Сураи Нисо, ояти 10].
Оё инҳо ба тавба ниёз надоранд?
Ва агар аз гуноҳони кабира (бузург) бигзарем, оё ҳазорон гуноҳи сағира (хурд), ки дар давоми рӯз содир мешаванд, ниёз ба тавба надоранд? Чӣ қадар сухани ҳаромро шунидем? Чӣ қадар ғайбатро гуфтем? Чанд нигоҳи ҳаромро дар шабонарӯз дидем? Оё ҳамаи инҳо ниёз ба тавба надоранд?
· Тавбаи шахси ғофил:
Шахси ғофил аз Аллоҳ, худро инсони муҳтарам мебинад, ва шояд дар воқеъ ҳам чунин аст, аммо дар асл аз Аллоҳ ғофил мебошад. Гоҳо тавбаи ӯ аз тавбаи гунаҳкор душвортар аст, зеро гунаҳкор пас аз муддате аз маъсият нафрат пайдо мекунад, аммо шайтон ба ғофил ҳамеша мегӯяд: «Ту инсони олӣ ҳастӣ», то ӯро дар ҳолати бехабарӣ аз Аллоҳ нигоҳ дорад. Пас ин ғофил кай бедор мешавад?
· Бояд ба худ бигӯӣ: Танҳо доштани ахлоқи хуб кофӣ нест. Агар ба ин дунё омада бошӣ ва Аллоҳро нашиносӣ, пас арзиши зиндагӣ дар чист?
· «Оё ба сӯи Аллоҳ тавба намекунанд ва аз Ӯ омурзиш намехоҳанд?» [Сураи Моида, ояти 74].
Суфёни Саврӣ (яке аз имомони тобеин) мегӯяд: «Рӯзе нишастам, то гуноҳонамро ҳисоб кунам. Чун ҳисоб кардам, дидам, ки 21 000 (бисту як ҳазор) гуноҳ аст. Ба худ гуфтам: Эй Суфён! Бо бисту як ҳазор гуноҳ бо Аллоҳ рӯ ба рӯ мешавӣ? Ва Ӯ аз ту дар бораи ҳар як гуноҳ мепурсад? Дар ҳоле ки миёни туву Аллоҳ ҳеҷ тарҷумоне нест, аз ҳар як гуноҳат суол мекунад?!». Мегӯяд: «Пас нишастаму ҳисоб мекардаму тавба мекардам, ҳисоб мекардаму тавба мекардам...».
· Симои тавба дар сураи «Тавба»:
Сураи «Тавба» барои ҳамаи табақаҳои мардум, ҳатто барои мушрикон, дари тавбаро кушодааст. Дар ин сура вожаи «тавба» ҳабдаҳ (17) бор зикр шудааст. Аллоҳ таборака ва таъоло дар бораи мушрикон мефармояд:
· «Дар бораи ҳеҷ мӯъмине на хешовандиро риоя мекунанд ва на паймонро ва онҳо ҳамон таҷовузкоронанд. Пас агар тавба кунанд ва намоз барпо доранд ва закот диҳанд, пас бародарони динии шумо ҳастанд» [Сураи Тавба, оятҳои 10-11].
· Сипас дар бораи касоне мегӯяд, ки амали солеҳро бо амали бад омехта кардаанд:
· «Ва дигароне ҳастанд, ки ба гуноҳони худ эътироф карданд, амали солеҳро бо амали дигаре, ки бад аст, омехтанд; умед аст, ки Аллоҳ тавбаи онҳоро бипазирад» [Сураи Тавба, ояти 102].
· Ва ҳатто дар бораи Паёмбар (с) мефармояд:
· «Ҳақиқатан Аллоҳ тавбаи Паёмбар ва муҳоҷирону ансорро пазируфт...» [Сураи Тавба, ояти 117].
· Пас дари тавба барои ҳамаи мардум боз аст, ҳатто барои мӯъминоне, ки диндор буданд, вале имонашон заиф гаштааст; онҳо низ ба тавба ниёз доранд.
3. Тавба дар Қуръон ва Суннат
(Аудио: Бахши 3 – 26:55 дақиқа)
Дар Қуръон ва Суннат мавзӯи тавба борҳо зикр шудааст:
Аллоҳ азза ва ҷалла мефармояд:
«Бигӯ: Эй бандагони Ман, ки бар худ зулм (исроф) кардаед! Аз раҳмати Аллоҳ ноумед нашавед. Ҳамоно Аллоҳ ҳамаи гуноҳонро мебахшад, зеро Ӯ Омурзишгору Меҳрубон аст» [Сураи Зумар, ояти 53].
Аз ин оят эҳсос мешавад, ки гӯё ҷароҳатҳоро марҳам мениҳад. Оё даъвате барои тавба бештар аз ин оят вуҷуд дорад? Гӯё Аллоҳ ба ту мегӯяд: «Гуноҳонат ба ҳар андозае бошад, ҳар қадар дар маъсият ғарқ шуда бошӣ, ҳар қадар дур рафта ва гумроҳ гашта бошӣ, ҳар қадар фаромӯшхотир ва саргардон бошӣ — агар ба сӯи Ӯ биёӣ ва бигӯӣ: "Тавба кардам", ба ту мегӯяд: "Лаббайка, эй бандаи Ман!"».
Ба лутфи ин оят таваҷҷӯҳ кунед: Аллоҳ мегӯяд «Эй бандагони Ман» ва нагуфт «Эй ҷинояткорон» ё «Эй гунаҳгорон». Ҳамчунин гуфт: «Эй касоне, ки бар худ исроф кардаед» ва гуноҳи муайянеро зикр накард, то онҳоро шарманда накунад.
Идомаи оят касро ба ларза меорад:
«Ва ба сӯи Парвардигоратон бозгардед (тавба кунед) ва ба Ӯ таслим шавед, пеш аз он ки азоб ба суроғи шумо ояд ва дигар ёрӣ дода нашавед. Ва аз беҳтарини он чӣ аз ҷониби Парвардигоратон бар шумо нозил шудааст, пайравӣ кунед, пеш аз он ки азоб ногаҳон ва дар ҳоле ки бехабаред, ба суроғи шумо ояд» [Сураи Зумар, оятҳои 54-55].
Яъне, зуд бозгардед! Сипас Қуръон саҳнаи рӯзи қиёматро ба намоиш мегузорад:
«То он ки касе нагӯяд: "Эй дареғо бар он чӣ дар ҳаққи Аллоҳ кӯтоҳӣ кардам ва ҳамоно аз масхаракӯнандагон будам!" Ё нагӯяд: "Агар Аллоҳ маро ҳидоят мекард, аз парҳезгорон мебудам". Ё вақте азобро мебинад, нагӯяд: "Кош бори дигар (ба дунё) бозмегаштам, то аз накукорон мешудам"» [Сураи Зумар, оятҳои 56-58].
Тарси бузург он аст, ки дар рӯзи қиёмат ин оятро бишнавӣ:
«Оре, оёти Ман ба суроғи ту омад, пас ту онҳоро дурӯғ шумурдӣ ва такаббур кардӣ ва аз кофирон будӣ» [Сураи Зумар, ояти 59].
«Ва дар рӯзи қиёмат касонеро, ки бар Аллоҳ дурӯғ бастаанд, мебинӣ, ки рӯйҳояшон сиёҳ гаштааст. Оё дар ҷаҳаннам ҷойгоҳе барои такаббуркунандагон нест?» [Сураи Зумар, ояти 60].
(Дар ин оят Аллоҳ таъоло баён мекунад, ки дурӯғ бастан ба Зоти Ӯ таъоло ва роҳи Ӯ натиҷаи такаббур аст ва ҷазои чунин афрод дар охират на танҳо оташ, балки хориву рӯсиёҳии абадӣ хоҳад буд.)
Инчунин Аллоҳ таъоло ба ту нишон медиҳад, ки туро мебахшад ва дӯст медорад:
«Ҳамоно Аллоҳ тавбакунандагонро дӯст медорад ва покшавандагонро дӯст медорад» [Сураи Бақара, ояти 222].
Иродаи Аллоҳ нисбат ба мо чунин аст:
«Ва Аллоҳ мехоҳад тавбаи шуморо бипазирад, вале касоне, ки пайрави шаҳватҳо ҳастанд, мехоҳанд, ки шумо ба инҳирофи (каҷравии) бузурге дучор шавед. Аллоҳ мехоҳад бар шумо сабукӣ оварад ва инсон заиф офарида шудааст» [Сураи Нисо, оятҳои 27-28].
Ҳамаи гунаҳгорон мухотаби ин оятанд. Шумо (азоби) рӯзи қиёматро ҳаргиз таҳаммул карда наметавонед: «Пас оё тавба намекунанд?» [Сураи Моида, ояти 74]. Аллоҳ таъоло мефармояд: «Ва ҳар кӣ тавба накунад, пас онҳо ҳамон ситамгоронанд» [Сураи Ҳуҷурот, ояти 11]. Аллоҳ мардумро ба ду гурӯҳ тақсим кард: ё тавбакунанда ва ё ситамгар (золим); гурӯҳи сеюме вуҷуд надорад.
Паёмбар (с) мефармояд:
«Эй мардум, аз Аллоҳ омурзиш бихоҳед (истиғфор кунед), зеро ман дар як рӯз сад бор ба сӯи Аллоҳ истиғфор ва тавба мекунам».
Эй Расули Аллоҳ! Шумо дар як рӯз сад бор тавбаву истиғфор мекунед, вале мо тавба намекунем?! Саҳобагон мегуфтанд: «Мо дар як нишасти Расули Аллоҳ (с) беш аз ҳафтод бор истиғфорро аз ӯ мешумурдем».
Тавба аввалин ва охирин манзилгоҳи бандагӣ аст
Тавба нахустин манзили бандагӣ ва охирин манзилгоҳи он аст. Ба ҳамин сабаб, зиндагии Паёмбар (с) бо сураи «Тавба» ба анҷом расид ва охирин оятҳои нозилшуда ба ӯ дар сураи «Наср» буданд:
«Чун ёрии Аллоҳ ва пирӯзӣ фаро расад *** пас Парвардигоратро ҳамд гӯй ва аз Ӯ омурзиш бихоҳ» [Сураи Наср, оятҳои 1-2].
«Паёмбар (с) мефармоянд: «Ҳамоно Аллоҳ рӯзе, ки осмонҳо ва заминро офарид, дареро офарид ва онро боз гузошт. Он дар аз ҷониби Мағриб (ғурубгоҳи офтоб) аст. Масофаи (паҳнои) он дар ба андозаи роҳи савораест, ки ҳафтод сол меравад ва онро тай карда (ба охир расонида) наметавонад; савора дар паҳнои он ҳафтод сол ҳаракат мекунад ва онро қатъ намекунад (ба интиҳояш намерасад)». Сипас Паёмбар (с) фармуданд: «Оё медонед, ки он чӣ дарест?» Гуфтанд: «На, эй Расули Аллоҳ». Фармуданд: «Он дари тавба аст. Ҳамоно ин дар васеъ ва боз аст ва аз гуноҳони шумо бузургтар аст. Пас, ҳар гоҳ ки офтоб аз мағриб (ғурубгоҳаш) тулӯъ кунад, он дар баста мешавад».
Нуктаҳои муҳим ин ҷо:
1. Тай карда наметавонад: Ин ибора таъкид мекунад, ки паҳнои дари тавба аз тасаввури инсон берун аст.
2. Аз гуноҳони шумо бузургтар аст: Ин ҷумла умеди калон мебахшад, ки раҳмати илоҳӣ ҳамеша бар гуноҳи банда ғолиб аст
Паёмбар (с) мефармоянд:
«Ҳар бандае, ки гуноҳе содир кунад, сипас бархоста таҳорат бикунад ва ду ракъат намоз бигузорад, баъд бинишинад ва аз Аллоҳ омурзиш бихоҳад, ҳатман Аллоҳ он гуноҳашро мебахшад» [Ривояти Имом Аҳмад].
Ва Паймбар (с) мефармоянд:
«Ҳеҷ касе нест, ки узрхоҳиро бештар аз Аллоҳ дӯст дошта бошад». Аллоҳ субҳонаҳу ва таъоло узрҳоро дӯст медорад ва дӯст медорад, ки ту ба назди Ӯ узрхоҳӣ кунӣ.
Ба ин сурат: "узр" ё "узрхоҳӣ" дар ин ҷо ба маънои "пеш овардани баҳона барои талаби бахшиш" аст. Яъне:
1. Аллоҳ таъоло дӯст медорад, ки банда ба гуноҳи худ эътироф кунад ва бигӯяд: "Парвардигоро, ман хато кардам, узр мехоҳам".
2. Ин нишондиҳандаи карами бениҳояти Аллоҳ аст, ки ба ҷои муҷозоти фаврӣ, мунтазири узрхоҳии банда мемонад, то ӯро бибахшад.
Ва мефармоянд (с):
«Ҳамоно Аллоҳ дасти (бе мислу монанди) худро дар шаб паҳн мекунад, то гунаҳгори рӯз тавба кунад, ва дасти (бе мислу монанди) худро дар рӯз паҳн мекунад, то гунаҳгори шаб тавба кунад» (яъне 24 соат тавбаро мепазирад).
Ва Аллоҳ азза ва ҷалла дар ҳадиси қудсӣ мефармояд:
«Эй фарзанди Одам! То замоне ки Маро бихонӣ ва аз Ман умедвор бошӣ, туро мебахшам, новобаста аз он чи аз ту сар задааст, ва парвое надорам. Эй фарзанди Одам! Агар гуноҳонат ба абрҳои осмон бирасад, сипас аз Ман омурзиш бихоҳӣ, туро мебахшам. Эй фарзанди Одам! Агар ба андозаи пуррагии замин назди Ман бо гуноҳ биёӣ, вале дар ҳоле Маро мулоқот кунӣ, ки ба Ман чизеро шарик наовардаӣ, ба ҳамон андоза омурзиш ба ту ато мекунам. Амали андакро шукр мекунам ва хатои бисёрро мебахшам. Раҳмати Ман аз хашми Ман пеш гузаштааст ва бурдбории Ман аз уқубатам. Ва Ман нисбат ба шумо аз модари меҳрубон ба фарзандаш дида дилсӯзтарам. Эй бандагони Ман! Шумо шабу рӯз хато мекунед ва Ман ҳамаи гуноҳонро мебахшам, пас аз Ман омурзиш бихоҳед, то шуморо бибахшам».
Паёмбар (с) мефармоянд:
«Парвардигори мо таборака ва таъоло ҳар шаб дар сеяки охири он ба осмони дунё фуруд меояд ва нидо медиҳад: «Кист, ки Маро бихонад, то иҷобат кунам? Кист, ки аз Ман омурзиш бихоҳад, то бибахшам? Оё тавбакунандае ҳаст, ки тавбаашро бипазирам? Оё омурзишхоҳе ҳаст, ки бибахшам?»
Аллоҳ таъоло ба Довуд (а) мефармояд:
«Эй Довуд! Агар онҳое, ки аз Ман рӯй гардонидаанд (пушткардаҳо), медонистанд, ки чӣ қадар муштоқи бозгашти онҳоям ва чӣ қадар хоҳони тавбаи онҳоям, аз шиддати шавқ (ва муҳаббат) нисбат ба Ман об мешуданд. Эй Довуд! Ин аст рағбат (ва майли) Ман ба касоне, ки аз Ман рӯй мегардонанд, пас муҳаббати Ман ба онҳое, ки бо тамоми ҳастӣ ба сӯи Ман рӯй меоваранд, чӣ гуна хоҳад буд?»
Ва дар ҳадиси дигар мефармояд:
Ман ва инсу ҷин дар хабари бузург (ва сангин) ҳастем: Меофаринам, вале ғайри Маро мепарастанд; рӯзӣ медиҳам, вале шукри дигареро мекунанд. Хайри Ман ба сӯи бандагон нозил мешавад, аммо шарри (гуноҳони) онҳо ба сӯи Ман боло меравад.
Ман бо раҳмати Худ ба онҳо наздикӣ меҷӯям (ва меҳрубонӣ мекунам), дар ҳоле ки аз онҳо комилан бениёзам; ва онҳо бо гуноҳон аз Ман дурӣ меҷӯянд (ва худро манфур (нохуш) месозанд), дар ҳоле ки аз ҳама беш ба Ман ниёз доранд.
Аҳли зикри Ман, аҳли маҷлиси (ҳамнишинони) Ман ҳастанд. Аҳли тоати Ман, аҳли муҳаббати Ман ҳастанд. Аҳли маъсияти Манро аз раҳмати Худ ноумед намекунам. Агар ба сӯи Ман тавба кунанд, Ман дӯстдори онҳоям ва агар саркашӣ кунанд (ва тавба накунанд), Ман табиби онҳоям.
Онҳоро ба балоҳо ва мусибатҳо гирифтор мекунам, то аз айбҳо ва гуноҳҳо пок созам. Ҳар кӣ аз онҳо назди Ман тавбакунон биёяд, аз дур пешвозаш мегирам ва ҳар кӣ аз Ман рӯй гардонад, аз наздик садояш медиҳам ва мегӯям: «Куҷо меравӣ? Оё Парвардигоре ҷуз Ман дорӣ?»
4. Маъноҳои муҳим
(Аудио: Бахши 4 – 32:44 дақиқа)
Паёмбар (с) дар ҳадиси бисёр зебое мефармоянд: «Ҳамоно Аллоҳ аз тавбаи бандааш шод мешавад». Сипас Паёмбар (с) барои ин шодӣ мисоле мезананд, ки он аз шодии марде, ки дар биёбон асту шутураш бо тамоми обу таъомаш аз ӯ гурехтааст, бештар мебошад. Он мард дар миёни биёбон яқин ба ҳалокату марг кард ва дар ҳолати ноумедии сахт барои худ чуқурие канд, то дар он бимирад. Ҳолати ноумедии ӯро тасаввур кунед; ҳамон гуна ноумедие, ки гунаҳкорро пас аз пур шудани зиндагиаш аз гуноҳон фаро мегирад. Дар ҳамин ҳол, ногаҳон шутурашро бо ҳама обу таъомаш болои сараш дид. Аз шиддати шодӣ хост Аллоҳро шукр гӯяд, вале иштибоҳан гуфт: «Бори Илоҳо! Ту бандаи манӣ ва ман парвардигори Ту ҳастам!». Ӯ аз шиддати шодӣ хато кард. Паёмбар (с) мефармоянд: «Аллоҳ аз тавбаи яке аз шумо, вақте тавба мекунад, аз ин мард дида бештар шод мешавад».
Шодии Аллоҳ таъоло аз тавбаи ту аз шодии худи ту барои тавбаат бузургтар аст. Аллоҳ таоло аз ин мисолҳо бартар аст, аммо вақте ту молеро садақа мекунӣ, шодии ту аз шодии он касе, ки садақаро гирифтааст, бештар аст; зеро ӯ машғули он чизест, ки аз ту гирифтааст ва шодии туро дарк намекунад. Ҳамчунин ҳангоми тавба дар қалб як навъ шикастагӣ, шарм ва дард пайдо мешавад ва назди Аллоҳ чизе маҳбубтар аз ин шикастагии қалби тавбакунанда нест, зеро он авҷи бандагӣ нисбат ба Аллоҳ субҳонаҳу ва таъолоро нишон медиҳад.
Тавба туро ба баландтарин дараҷаҳои наздикӣ ба Аллоҳ мебарад ва дар ҳамон лаҳзае, ки тавба мекунӣ, маҳбуби Раҳмон мегардӣ. Як нуктаи дигаре ҳаст, ки туро ба тавба ташвиқ мекунад: Иблиси лаъин вақте аз саҷда ба Одам саркашӣ кард ва аз биҳишт ронда шуд, гуфт: «Ба иззату ҷалолат қасам, ки то ҷон дар бадани онҳост, гумроҳашон мекунам». Аллоҳ ба ӯ фармуд: «Ба иззату ҷалоли Худ қасам, то замоне ки аз Ман омурзиш мехоҳанд, онҳоро мебахшам».
5. Чаро Аллоҳ ин ҳама тавбаи моро мепазирад? Фалсафаи тавба дар чист?
Зеро Аллоҳ субҳонаҳу ва таъоло вақте инсонро офарид, ӯро барои ободӣ ва ислоҳи замин офарид: «Ҳамоно Ман дар замин халифае меофаринам» [Сураи Бақара, ояти 30]. Агар тавба намешуд, чӣ мешуд? Агар касе дуздӣ мекард ё моли мардумро мехӯрд ва пушаймон мешуд, вале роҳи тавбаро намеёфт, боз ҳам дуздӣ мекард ва замин фасод мешуд. Пас, тавба дар асоси андешаи (идеяи) ислоҳи ҷомеа бино шудааст. Кош мардумони мо худро бо номи Аллоҳ «Ат-Таввоб» ислоҳ мекарданд, зеро «Таввоб» дареро боз мекунад, то ислоҳи замин дар сатҳи ҷомеъа ва маҳалли зиндагонии онҳо бардавом ва пойдор бимонад.
...Ва дар сатҳи шахсӣ (тавба воситаи) таҷдиди умед аст. Зеро маъсият боиси нафрат ва дилгирӣ мегардад, аммо тавба дар инсон умедро нав мекунад, фаъолият ва ҳиммати ӯро боло мебарад ва ӯро зиндадилтар (пур аз ҳаёт) месозад.
Исми «Ат-Таввоб» аз ту металабад, ки нуқтаҳои заъфи зиндагиатро кам ва ислоҳ кунӣ ва исми «Аш-Шакур» нуқтаҳои қувватро дар ту бузург мегардонад. Тавба нақши дигаре низ дорад: дар ҳамон лаҳзае, ки тавба мекунӣ, ту Аллоҳро субҳонаҳу ва таъоло шинохтаӣ. Зеро тавба намекунӣ, магар ин ки бидонӣ Ӯ Азим (Бузург) аст, ва Ӯ Интиқомгиранда аст, ва Ӯ Раҳим аст, ва Ӯ Ғафур аст. Дар воқеъ, дар лаҳзаи тавба ту Аллоҳро бо тамоми Номҳои Зебояш шинохтаӣ.
Чаро Аллоҳ таъоло моро аз ибтидо маъсум (пок аз гуноҳ) наофарид?
Шояд бипурсӣ, ки чаро Аллоҳ таъоло моро аз ибтидо аз гуноҳ нигоҳ надошт? Парвардигор Зотест, ки бандагонашро тарбият мекунад ва Ӯ ба ҳоли ту огоҳ аст. Агар зиндагии ту бидуни гуноҳ ва саросар тоат мебуд, дучори худписандӣ ва худбинӣ мешудӣ; ҳамон гуна ки бо Иблис шуд ва кофир гашт. Пас Аллоҳ таъоло аз рӯи раҳматаш туро маъсум накард. Ибни Қаййим ривояти зебое нақл мекунад, то бифаҳмем, ки чаро Аллоҳ таъоло моро аз гуноҳ нигоҳ надошт:
Вақте Одам аз дарахт хӯрд ва аз биҳишт фуруд омад, гиря мекард. Парвардигорамон ба ӯ фармуд:
«Эй Одам! Агар ту ва фарзандонатро маъсум мекардам, пас Ман раҳмату мағфират ва авфу ҳилми Худро ба кӣ ато мекардам, дар ҳоле ки Ман Таввобу Раҳим ҳастам? Эй Одам! Ту дар биҳишт мисли даромадани подшоҳон ба назди подшоҳон ба назди мо меомадӣ, аммо ҳоло мисли даромадани бандагон ба назди подшоҳон меоӣ ва ин назди Мо маҳбубтар аст. Эй Одам! Гуноҳе, ки ба сабаби он назди Мо зорӣ ва тазарруъ кунӣ, назди Мо маҳбубтар аз тоатест, ки бо он бар Мо фахр фурӯшӣ. Эй Одам! Нолаи гунаҳгорон назди Мо аз тасбеҳи худнамоён маҳбубтар аст. Эй Одам! Маҳзуну ғамгин мабош, ки ба ту гуфтам "хориҷ шав", зеро биҳиштро барои ту офаридаам, вале ба дунё бирав ва тухми тақво бикор ва замини Маро обод кун, то ҳар гоҳ муштоқи биҳишт шудӣ, биёӣ ва туро ба он дохил кунам».
Ва як маънои дигаре ҳаст, ки туро водор месозад, ки тавбаро бештар дӯст дорӣ. Маънои дигари зебо ин аст, ки исми «Ат-Таввоб» бо исми «Ар-Раҳим» робитаи зич дорад ва тавба ҳамеша дар канори раҳмат зикр мешавад. Пеш аз баёни ин робита, бигӯ, ки дӯст дорӣ Аллоҳ бо ту чӣ гуна рафтор кунад? Бо адлаш ё бо раҳматаш? Агар бо адлаш бошад, туро дар дунё ба ҳоли худат мегузорад ва рӯзи қиёмат бо хатоҳоят рӯ ба рӯ карда, ба оташ меафканад. Аммо бо раҳматаш туро ба сӯи тавба ҳидоят мекунад. Агар бо адлаш бошад, дар дунё мусибате нест ва ҳар гуна хоҳӣ зиндагӣ кун, аммо бо раҳматаш туро ба тавба ташвиқ мекунад ва агар тавба накунӣ, дарси дардноке ба ту мефиристад ва агар боз ҳам нафаҳмӣ, мусибатеро мефиристад, ки авҷи раҳмат аст, то туро ба тавбае расонад, ки наҷотбахши туст.
Қиссаи зебои як тавбакунанда:
Пизишки диндоре нақл мекунад, ки барои муоинаи бемори қанд рафта буд. Пас аз анҷоми кор, бемор исрор кард, ки писараш пизишкро (бо мошин) расонад. Дар роҳ пизишк аз ҷавон дар бораи намозаш ва баъзе масъалаҳои динӣ пурсид. Ҷавон посух дод: «Намоз ин сафсата ва суханони беҳуда аст!». Пизишк гуфт: «Оё аз оташ наметарсӣ?». Ҷавон гуфт: «Аҳли дӯзах беҳтарин одамон ҳастанд!». Пизишк бо нороҳатӣ мошинро тарк кард.
...Ва баъди як сол дӯсти ман бори дигар барои муоинаи он бемор рафт, пас аз он ки аз ӯ талаб карда шуда буд. Ӯ ба назди бемор рафт ва ҳангоми берун шудан аз хона, модар аз ӯ хост, ки мунтазир шавад то писараш ӯро расонад. Пизишк қатъиян рад кард. Модар гуфт: «Ӯ ҳоло дар масҷид намози хуфтан мехонад ва фавран меояд!».
Пизишк тасмим гирифт, ки мунтазири ӯ шавад. Дар роҳ аз ҷавон пурсид: «Чӣ шуд (чӣ тағйироте рух дод)?» Ҷавон нақл кард, ки дар як ширкати сайёҳии ҳаҷ ва умра кор мекард. Ӯ ҳамроҳи яке аз гурӯҳҳои ҳоҷиён буд. Ҳоҷиён ба умра рафтанд, аммо ӯ дар меҳмонхона танҳо монд. Ҳар вақт мехост кори ҳароме анҷом диҳад, фурсат пайдо намекард. Пас тасмим гирифт, ки биравад ва бори аввал дар зиндагиаш Каъбаро бубинад. Он рӯз, аввали моҳи шаъбон буд ва субҳи барвақт Каъбаро мешустанд ва дари он боз буд. Ӯ истода тамошо мекард, ки ногаҳон яке аз хонадони Шайба (ки ашхоси гиромие ҳастанд ва калиди Каъба назди онҳост) назди ӯ омад ва гуфт: «Мехоҳӣ дар дохили Каъба намоз бихонӣ?!».
Кӣ ин корро кард?! (Кӣ ин фурсатро барояш муҳайё сохт?)
Ҷавон хиҷолатзада шуд ва вориди Каъба гардид. Мегӯяд: «Гӯё маро аз нав мешустанд ва аз нав меофариданд. Фосиқу мункир ворид шудам ва мӯъмину муваҳҳид (яктопараст) хориҷ гаштам ва мегуфтам: Тавба кардам, ё Раб! Тавба кардам, ё Раб!».
Оё дидӣ, ки Аллоҳ ӯро чӣ гуна ба сӯи Худ овард? Зеро Ӯ бандагонашро дӯст медорад. Баъзеҳо зуд мефаҳманд, баъзеҳо бо ишора мефаҳманд ва баъзеҳо бо душворӣ.»
Қиссаи файласуфи лубнонӣ ва фалсафаи тавба
Ин қиссаро нависанда ва олими бузург Ротиб Набулсӣ дар бораи як устоди бузурги илми фалсафа дар Лубнон нақл мекунад. Ӯ солҳои зиёд ба донишҷӯён дарси илҳод (бехудоӣ) медод, афкори онҳоро вайрон мекард ва ба Аллоҳ азза ва ҷалла имон надошт. Агар Аллоҳ ӯро бо адли Худ раҳо мекард, сарнавишташ оташ мебуд, аммо ар-Раҳим субҳонаҳу ва таъоло барои ӯ роҳи дигаре хост.
Ин мард духтари бисёр зебое дошт, ки ногаҳон дучори беморӣ шуд. Устод ӯро аз назди ин пизишк ба он пизишк мебурд, вале ҳама якдилона гуфтанд, ки ҳолати ӯ бисёр нодир аст ва шояд ба марг анҷомад. Духтар моҳҳо азоб кашид ва ин ҳолат устодро ба шиддат такон дод, то ҷое ки рафтораш ғайритабиӣ гашт. Рӯзе ҳамсараш вориди утоқ шуд ва ӯро дар ҳолати саҷда дид, ки гирякунон мегуфт: «Мегӯянд, ки Ту ҳастӣ; агар рост бошад, ё духтарамро бимирон, ё маро бимирон ва ё ӯро шифо деҳ!». Ӯ ба намозхонӣ шурӯъ кард ва ба шогирдонаш мегуфт: «Ман дар назарияҳои худ бознигарӣ мекунам, Аллоҳ вуҷуд дорад». Зебоии кор дар он буд, ки духтарак комилан шифо ёфт, валҳамдулиллоҳ.
Ду ояти калидӣ дар бораи тавба:
«Дар ин ҷо ду ояти зебо вуҷуд дорад; як оят мефармояд: «Сипас (Аллоҳ) бар онҳо тавба дод (тавфиқи тавба бахшид), то тавба кунанд» (Сураи Тавба, ояти 118). Дар ин ҷо тавбаи Аллоҳ (тавфиқи Ӯ) бар тавбаи банда пешӣ гирифтааст.
Ва ояти дувум мефармояд: «Магар касоне, ки тавба карданд ва ислоҳ намуданд ва (ҳақиқатро) баён карданд, пас тавбаи онҳоро мепазирам» (Сураи Бақара, ояти 160).
Ояти аввал ба маънои тавфиқ додан ба тавба аст, ки дар натиҷа бандагон тавба карданд ва ояти дувум дар бораи қабули тавба аст. Пас, тавба аз Зоти Ӯ оғоз шуда ва ба сӯи Ӯ анҷом меёбад; Ӯ туро ба сӯи тавба савқ медиҳад (раҳнамоӣ мекунад), ту тавба мекунӣ ва Ӯ тавбаатро мепазирад. Аммо дар асл, ин Худи Ӯст, ки аз ибтидо ба ин кор тавфиқ додааст.
Ҳамон гуна ки бо Одам (а) рух дод; вақте Одам аз дарахт хӯрд, дар биҳишт мегурехт ва ҳанӯз бо исми Аллоҳ «Ат-Таввоб» ошно набуд ва намедонист, ки чӣ гуна Аллоҳ ӯро мебахшад. Оят мефармояд: «Пас Одам аз Парвардигораш калимотеро омӯхт, пас (Аллоҳ) тавбаи ӯро пазируфт» (Сураи Бақара, ояти 37). Аллоҳ ба ӯ фармуд: «Эй Одам, бигӯ: «Парвардигоро! Мо бар худ зулм кардем ва агар моро набахшӣ ва бар мо раҳм накунӣ, ҳамоно аз зиёнкорон хоҳем буд» (Сураи Аъроф, ояти 23). Чун Одам ин суханонро гуфт, Аллоҳ ба ӯ фармуд: «Тавбаатро пазируфтам».
Пас, Аллоҳ дар марҳилаи аввал тавфиқдиҳанда ба тавба ва дар марҳилаи дувум қабулкунандаи он аст.»
6. Шартҳои тавба
(Аудио: Бахши 4 – 14:39 дақиқа)
Барои тавбаи миёни ту ва Аллоҳ се шарт лозим аст, ки метавонӣ онҳоро дар ҳолати нишаста бо қалби худ иҷро кунӣ:
1. Надомaт (Пушаймонӣ): Паёмбар (с) мефармоянд: «Тавба ҳамон надомат аст». Бидуни пушаймонӣ тавба қабул намешавад. Тавба эҳсоси дарде дар қалб, ашке дар чашм, андӯҳе дар дарун, умрае ба нияти узрхоҳӣ ва истиғфори зиёд аст; агар надомат набошад, тавбае вуҷуд надорад.
2. Тарки гуноҳ: Даст кашидан аз он амали бад.
3. Азм бар барнагаштан: Азм ва тасмими қатъӣ бар барнагаштан ба он гуноҳ.
Қиссаи Мусо (а) ва борони раҳмат:
Ривоят аст, ки дар замони Мусо (а) ҳафтод ҳазор нафар аз Бани Исроил ба қаҳтии сахт дучор шуданд. Мусо (а) барои намози истисқо (талаби борон) баромада, бисёр дуо кард, вале борон наборид. Арз кард: «Парвардигоро! Ту Маро ҳамеша иҷобат мекардӣ». Аллоҳ ваҳй фиристод: «Эй Мусо! Борон намеборад, зеро дар миёни шумо бандае ҳаст, ки чиҳил сол боз Маро маъсият мекунад; ба сабаби шумии гуноҳи ӯ боронро боздоштам». Мусо гуфт: «Чӣ кунем?». Фармуд: «Ӯро аз миёни худ берун кунед». Мусо (а) нидо кард: «Дар миёни мо шахсест, ки чиҳил сол боз гуноҳ мекунад, берун шавад, то борон борад!».
Он мард ҳоли худро донист ва гуфт: «Худоё! Агар берун равам, шарманда мешавам ва агар бимонам, ҳама аз ташнагӣ мемиранд. Танҳо ба сӯи Ту тавба мекунам ва аҳд медиҳам, ки дигар барнагардам, пас маро бипӯшон ва борон бифирист». Ногаҳон борон борид. Мусо (а) ҳайрон шуда гуфт: «Парвардигоро! Ҳеҷ кас берун нашуд, вале борон борид!». Аллоҳ таъоло фармуд: «Эй Мусо! Борон ба хотири шодии Ман аз тавбаи он бандаам борид». Мусо гуфт: «Парвардигоро! ӯро ба ман нишон деҳ, то ман ҳам шод шавам». Аллоҳ таборака ва таъоло фармуд: «Эй Мусо! Чиҳил сол гуноҳ мекард ва ӯро пӯшонидам (шарманда накардам), оё рӯзе, ки тавба кардааст, ӯро шарманда кунам?!».
Шарти чаҳоруми тавба ва беҳтарин рӯзи зиндагӣ
Барои тавба шарти чаҳоруме низ ҳаст: агар ҳаққи мардумро гирифта бошӣ, бояд онро баргардонӣ. Ҳар қадар гиряву зорӣ кунӣ ҳам, то ҳаққи мардумро адо накунӣ, тавба комил намешавад.
7. Беҳтарин рӯзи зиндагии ту
Беҳтарин рӯзи зиндагии ту кадом аст? «Беҳтарин рӯзи зиндагии ту ҳамон рӯзест, ки Аллоҳ тавбаатро мепазирад. Сайидино Каъб ибни Молик аз лашкари мусулмонон дар ҷанги Табук ақиб монд ва Паёмбар (с) дастур доданд, ки то касе бо ӯ сухан нагӯяд. Ин муддат барои ӯ бисёр сангин ва тоқатфарсо гузашт. Пас аз панҷоҳ рӯз оятҳои тавба дар сураи «Тавба» нозил шуданд ва аз пазируфта шудани тавбаи ӯ мужда доданд. Мардум берун омада, ӯро садо мезаданд: «Эй Каъб, мужда бод, ки Аллоҳ тавбаатро пазируфт!»
Каъб мегӯяд: «Аз хона баромадам, мардум гурӯҳ-гурӯҳ дар роҳ маро пешвоз гирифта, мегуфтанд: «Муборак бошад, Аллоҳ тавбаатро пазируфт!». Чун вориди масҷид шудам ва Паёмбарро (с) дидам, рӯяшон аз шодӣ мисли пораи моҳ медурахшид. Фармуданд: «Наздик биё». Дар ҳоле ки хиҷолатзада будам, ба наздашон рафтам. Фармуданд: «Бинишин». Чун нишастам, фармуданд: «Эй Каъб, мужда бод бар ту ба беҳтарин рӯзе, ки аз замони таваллудат аз модар то имрӯз бар ту тулӯъ кардааст... Аллоҳ тавбаатро пазируфт!».
Агар боз гуноҳ кунам, чӣ мешавад?
Ва дар охир, агар боз ба гуноҳ баргардӣ, чӣ мешавад? «Ат-Таввоб» боз ҳам туро мепазирад, агар бори дуюму сеюм ва чаҳорум тавба кунӣ. Дар ҳадис омадааст: «Бандае гуноҳ кард ва гуфт: «Парвардигоро, гуноҳ кардам, маро бибахш». Аллоҳ фармуд: «Бандаам донист, ки Парвардигоре дорад, ки гуноҳро мебахшад ва ба сабаби гуноҳ муҷозот мекунад, пас бандаамро бахшидам». Сипас боз ба гуноҳ баргашт ва гуноҳе кард... Аллоҳ таборака ва таъоло фармуд: «Бандаам то вақте ки аз Ман омурзиш мехоҳад ва ба сӯи Ман тавба мекунад, ҳар чӣ мехоҳад (аз талаби мағфират) бикунад, ки Ман ӯро мебахшам».
Аммо гоҳо вақте борҳо гуноҳ мекунӣ, миёни ту ва тавба пардаи шарм ва хиҷолат пайдо мешавад. Дар ин ҳолат «Ат-Таввоб» ба ту мегӯяд: як кори нек (ҳасана) анҷом деҳ, то девори хиҷолатро бишиканӣ:
«Ҳамоно никиҳо бадиҳоро аз байн мебаранд» [Сураи Ҳуд, ояти 114].
Ва дар ҳадис омадааст: «Дар пайи бадӣ некӣ кун, то онро маҳв созад».
Чаро тағйир намеёбем? Монеаҳои роҳи тавба
(Аудио: Бахши 5 – 28:51 дақиқа)
Ин мақола ба ин саволи муҳим ҷавобҳои амиқ додааст. Сабаби асосии тағйир наёфтани инсонҳо дар он аст, ки онҳо баъзан бо гуноҳ "одат" мекунанд ё монеаҳои ботинӣ иҷозат намедиҳанд, ки нури тавба ба қалбашон ворид шавад.
Дар ин ҷо чанд сабаби асосиро бо мисолҳо аз ҳаёти воқеӣ меорем:
1. Одат кардан ба гуноҳ (Қалби сахтшуда)
Вақте инсон як гуноҳро пайваста такрор мекунад, он дигар дар назараш бад наменамояд.
Мисол: Шахсе, ки ҳамеша бо ришва ё фиреб пул меёбад, аввал шояд виҷдонаш азоб кашад, аммо баъд аз чанд вақт инро "заранӣ" (чаққонӣ, устокорӣ) меҳисобад. Ҳатто агар оятҳои азобро хонад ҳам, тағйир намеёбад, чун қалбаш бо ҳаром одат кардааст.
2. Худписандӣ ва ғафлат (Ман аз дигарон беҳтарам)
Баъзеҳо фикр мекунанд, ки чун одами хубанд ва ба касе зарар намерасонанд, ниёз ба тавба надоранд.
Мисол: Шахсе, ки намоз намехонад ва аз Аллоҳ ғофил аст, мегӯяд: «Ман дуздӣ намекунам, касеро намекушам, дилам пок аст». Ин худписандӣ монеи тавбаи ӯ мешавад. Ӯ намефаҳмад, ки бузургтарин гуноҳ — нашинохтани Холиқ ва беэътиборӣ ба амри Ӯст.
3. Тасвиф (Ба таъхир гузоштани тавба)
Инсони ғофил ҳамеша мегӯяд: "Ҳоло вақт ҳаст".
Мисол: Ҷавоне мегӯяд: «Ҳоло ҷавонам, роҳам кунам, вақте ки пир шудам ё ба нафақа баромадам, баъд тавба карда намозхон мешавам». Ӯ фикр намекунад, ки шояд то пирӣ нарасад. Ин таъхир боиси он мегардад, ки дигар мавъизаҳо, панду насиҳатҳо ва мақолаҳои динӣ ба ӯ таъсир накунанд.
4. Ноумедӣ (Василаи шайтон)
Ин комилан баръакси ҳолати болоист. Шахс чунон ғарқи гуноҳ шудааст, ки мегӯяд: «Ман дигар бад шудам, роҳи баргашт нест».
Мисол: Шахси майзада ё нашъаманд мегӯяд: «Ман ҳазорон бор тавба кардам ва шикастам, дигар Аллоҳ маро намепазирад». Ин ноумедӣ воситаи шайтон аст, то ӯро дар ботил нигоҳ дорад.
5. Муҳити носолим (Дӯстони бад)
Инсон зери таъсири ҳамнишинонаш аст.
Мисол: Шояд шахс мавъизаҳо, панду насиҳатҳоро гӯш карда ва мақоларо хонда таъсир гирад ва тасмим гирад, ки дигар ғайбат намекунад. Аммо вақте ки боз ба ҳамон ҷамъияти дӯстони ғайбатгӯ меравад, барои он ки дар байни онҳо "бегона" нанамояд, боз ба ҳамон амал бармегардад.
6. Надоштани маърифати илоҳӣ (Нашинохтани Аллоҳ)
Агар касе надонад, ки Аллоҳ чӣ қадар Бузург ва ҳамзамон чӣ қадар Меҳрубон аст, тавбаи ӯ ҷиддӣ намешавад.
Мисол: Ин мисли кӯдакест, ки бо оташ бозӣ мекунад, чун хатари онро намедонад. Инсон ҳам агар азамати Аллоҳро дарк накунад, гуноҳро як кори сабук мешуморад ва барои тағйир додани худ кӯшиш намекунад.
Хулоса: Тағйирот вақте ҳосил мешавад, ки инсон "шикастагии қалб"-ро эҳсос кунад. Агар касе ба панду насиҳатҳо гӯш мениҳад мақолаҳои тарбиявӣ, махсусан дар шинохти номҳои бузурги Аллоҳ таъолоро мехонаду тағйир намеёбад, пас ӯ ҳанӯз лаззати бандагӣ ва хатари дурӣ аз Аллоҳро дарк накардааст.
Хулосаҳо ва пандҳо
· Беканории раҳмати Аллоҳ: Хулосаи асосӣ дар он аст, ки дарҳои тавба ҳамеша ва барои ҳама боз мебошанд, новобаста аз бузургии гуноҳҳо. Аллоҳ тавбакунандагонро дӯст медорад.
· Тавба ҳамчун раванди поксозӣ ва ислоҳ: Тавба танҳо гуфтани чанд калима нест, балки тағйироти ботинӣ аст, ки шомили тарки гуноҳ, пушаймонӣ ва нияти қатъӣ барои барнагаштан ба он мебошад. Инчунин, агар ба мардум зарар расонида бошад, бояд онро ҳатман ҷуброн кунад.
· Муҳаббати Аллоҳ ба тавбакунандагон: Аллоҳ аз тавбаи бандааш бештар аз марде шод мешавад, ки обу нони худро дар биёбон пайдо кардааст. Ин бояд ба мӯъмин илҳом бахшад, ки ноумед нашавад.
· Пайванди тавба бо имон ва амал: Тавбаи ҳақиқӣ инсонро ба сӯи анҷом додани корҳои нек ташвиқ мекунад, ки онҳо амалҳои бадро аз байн мебаранд.
· Ҳикмати балоҳо ва имтиҳонот: Баъзан бемориҳо ва мусибатҳо воситаи раҳмати Аллоҳ ҳастанд, то инсонро ба тавба ва наҷоти ҷони ӯ аз оташи ҷовидона ҳидоят кунанд.
Нуқтаҳои асосӣ, ки метавонанд зиндагии моро тағйир диҳанд
Ин нуктаҳо барои татбиқи амалии донишҳои аз мақола гирифташуда дар ҳаёти ҳаррӯза нигаронида шудаанд.
· Тавбаи фаврӣ: Тавбаро ба таъхир нагузоштан, аз ҳар фурсат истифода бурдан, махсусан дар сеяки охири шаб, ки Аллоҳ тавбакунандагонро даъват мекунад.
· Рушди ҳассосияти қалб: Саъй кардан барои эҳсоси дард ва шарм аз гуноҳ (надомат), зеро ин нишонаи қалби зинда аст.
· Адои ҳуқуқи мардум: Дар хотир доштан, ки тавба бидуни баргардонидани ҳаққи дигарон нопурра аст (қарзҳо, моли дуздидашуда, ҷуброни зарари маънавӣ ва ғайра).
· Саъй ба сӯи покӣ дар ҳама ҷиҳат: Якҷоя кардани тавба (поксозии рӯҳ) бо таҳорат ва покии бадан, чунон ки дар оят омадааст (Сураи Бақара, 222).
· Тағйир додани назар ба мушкилоти дунявӣ: Қабул кардани имтиҳонот ҳамчун фурсат барои рушди рӯҳонӣ ва тавба, на ҳамчун ҷазо ё беадолатӣ.