ҚУРЪОН НУР ВА РАҲНАМОИ БЕҲТАРИНҲО
ҚУРЪОН НУР ВА РАҲНАМОИ БЕҲТАРИНҲО
ДАРДУ ДАВО
Featured

ДАРДУ ДАВО

РОҲИ НАҶОТ АЗ БУНБАСТҲОИ РӮҲӢ:

ДАР ПАРТАВИ «ДАРДУ ДАВО»

Оё эҳсос мекунед, ки гоҳе бо вуҷуди талошҳои зиёд, мушкилоти рӯҳӣ ё ахлоқӣ шуморо раҳо намекунанд? Имом Ибни Қайими Ҷавзия дар асари безаволи худ «Дард ва Даво», ки бо номи «Ҷавоби кофӣ» низ машҳур аст, роҳи воқеии шифоро нишон медиҳад. Ин китоб танҳо як маҷмӯаи панду андарз нест, балки як дастури дақиқи ташхиси бемориҳои қалб ва дармони онҳо тавассути Қуръон ва суннат аст.

Мо дар ин силсила кӯшиш кардем, ки ин ганҷинаи илмиро бо забони содда ва фаҳмо пешкаши шумо созем, то нуктаҳои нозуки шаръӣ ва ахлоқии он барои ҳар як ҷӯяндаи ҳақиқат дастрас бошад. Биёед бо ҳам биомӯзем, ки чаро гоҳе дуоҳои мо мустаҷоб намешаванд ва чӣ гуна метавон бо покии луқма ва ҳузури қалб ба оромиши воқеӣ расид.

Бисмиллоҳи‑р‑раҳмони‑р‑раҳим

Алҳамду лиллоҳи рабби‑л‑ъоламин. Ва‑с‑салоту ва‑с‑салому ало Расули‑л‑лоҳ ва ало олиҳи ва саҳбиҳи аҷмаъин.

Аммо баъд...

 [БАРОИ ҲАР ДАРДЕ ДАВОЕСТ]

 Ба номи Худованди Бахшандаи Меҳрубон

Ва аз Ӯ ёрӣ металабем.

Чӣ мегӯянд сарони уламо ва пешвоёни дин — ки Худованд аз ҳамаи онҳо розӣ бошад — дар бораи марде, ки ба балое гирифтор шудааст ва медонад, ки агар ин бало дар ӯ идома ёбад, дунё ва охираташро фосид (табоҳ) мекунад? Ӯ барои дафъ кардани ин бало аз худ бо тамоми роҳҳо талош ва кӯшиш намуд, аммо он бало ҷуз шиддат ва шӯълаварӣ чизе наафзуд. Чораи дафъи он чист? Ва роҳи кушоиши он кадом аст? Худованд раҳм кунад бар касе, ки ба гирифторе ёрӣ расонад, ва Худованд дар ёрии банда аст, то вақте ки банда дар ёрии бародари худ бошад. Ба мо фатво диҳед, ки Худованд ба шумо аҷру подош диҳад ва раҳматашро бар шумо фурӯ резад

            Пас, шайх, имом, олим, шайхулислом, муфтии мусулмонон, Шамсуддин Абу Абдуллоҳ ибни Абубакр Айюб, имоми мадрасаи Ҷавзия — ки Худованди Мутаол ӯро раҳмат кунад — чунин ҷавоб дод:

 

БАРОИ ҲАР ДАРДЕ ДАВОЕСТ

Ҳамд барои Худост.

Аммо баъд: Дар «Саҳеҳи Бухорӣ» аз ҳадиси Абуҳурайра (р) аз Паёмбар (с) собит шудааст, ки фармуданд: «Худованд ҳеҷ дардеро фуруд наовардааст, магар ин ки барои он шифоеро низ нозил кардааст».

Ва дар «Саҳеҳи Муслим» аз ҳадиси Ҷобир ибни Абдуллоҳ омадааст, ки Расули Худо (с) фармуданд: «Барои ҳар дарде давоест. Пас, агар даво ба дард мувофиқ ояд, ба изни Худованд шифо меёбад».

            Ва дар «Муснади Имом Аҳмад» аз ҳадиси Усома ибни Шарик аз Паёмбар (с) омадааст, ки фармуданд: «Ҳамоно Худованд ҳеҷ дардеро нафиристодааст, магар ин ки барои он шифое нозил кардааст; Ҳар кӣ илмашро дошт, онро донист (кашф кард) ва ҳар кӣ надонист, аз он бехабар монд». Ва дар лафзи дигар омадааст: «Ҳамоно Худованд ҳеҷ дардеро қарор надодааст, магар ин ки барои он шифое ё давое қарор додааст, ба ҷуз як дард». Гуфтанд: «Эй Расули Худо, он чист?». Фармуданд: «Дарди пирӣ ((фарсудагӣ, ки давояш марг аст)». Тирмизӣ гуфтааст: «Ин ҳадиси саҳеҳ аст».

 

ДАВОИ НОДОНӢ ПУРСИШ АСТ

Ва ин (ҳадисҳо) тамоми дардҳои қалб, рӯҳ ва бадан ва давоҳои онҳоро дар бар мегирад. Паёмбар (с) ҷаҳлро дард ва пурсиш аз уламоро давои он қарор доданд.

Абудовуд дар «Сунан»-и худ аз ҳадиси Ҷобир ибни Абдуллоҳ ривоят кардааст, ки гуфт: «Ба сафаре баромадем ва ба сари яке аз мо санге бархӯрда, онро захмӣ кард. Сипас он мард эҳтилом шуд (ниёз ба ғусл пайдо кард) ва аз ҳамроҳонаш пурсид: «Оё барои ман иҷозати таяммумро раво мебинед?». Гуфтанд: «Барои ту иҷозате (дар таяммум) намебинем, дар ҳоле ки тавоноии истифодаи обро дорӣ». Пас он мард ғусл кард ва фавтид. Вақте ба назди Расули Худо (с) омадем, аз ин ҳодиса хабардор шуданд ва фармуданд: «Ӯро куштанд, Худо онҳоро бикушад! Чаро вақте намедонистанд, напурсиданд? Ҳамоно шифои нодонӣ (ва дармондагӣ дар сухан) пурсиш аст. Барояш кофӣ буд, ки таяммум кунад ва бар захми худ порчае бибандад, сипас бар он масҳ кашад ва боқимондаи баданашро бишӯяд».

Пас (Паёмбар) хабар доданд, ки ҷаҳл дард аст ва шифои он пурсиш мебошад[1].


[1] Шарҳи комили Фасли «Муқаддима 01»
[Барои ҳар дард давоест]

Ин фасл муқаддимаи китоб аст ва тавассути як савол (пурсиш) оғоз мешавад, ки муаллиф (Ибни Қайим) онро ҳамчун чорчӯба барои мавзӯи асосии китобаш истифода кардааст. Мавзӯи марказӣ ин аст, ки ҳар як мушкилот, хоҳ ҷисмонӣ, хоҳ равонӣ ва хоҳ динӣ бошад, роҳи ҳал ва давои худро дорад.

Бахши 1: Савол ва дархости фатво

Матн бо муроҷиати шахсе оғоз мешавад, ки ба як "бало" ё мусибати сангин гирифтор аст. Ин мусибат чунон ҷиддӣ аст, ки агар идома ёбад, ҳам зиндагии дунявӣ ва ҳам охирати ӯро табоҳ мекунад. Мушкил дар он аст, ки тамоми талошҳои шахсӣ барои рафъи ин бало бенатиҷа мондаанд ва ҳатто вазъиятро бадтар кардаанд.

·       Нуктаи асосӣ: Ин савол на танҳо дар бораи як бемории ҷисмонӣ аст, балки бештар ба бемориҳои қалбӣ (гуноҳ, васваса, майлҳои зиёновар) ишора мекунад. Таъкид ба он аст, ки ин ҳолат ба дараҷае расидааст, ки ҳаёти динии шахсро зери хатар гузоштааст.

·       Ҳадафи муаллиф: Ибни Қайим бо ин савол хонандаро омода мекунад, ки роҳи ҳалли илоҳиро ҷустуҷӯ кунад. Ӯ бо истинод ба ояти Қуръон ва ҳадисҳо, ки "Худованд дар ёрии банда аст, то вақте ки банда дар ёрии бародари худ бошад", аҳамияти кӯмакпурсиро таъкид мекунад.

Бахши 2: Ҷавоби Имом Ибни Қайим ва асосҳои динӣ

Дар ин бахш муаллиф (Имом Шамсуддин Абу Абдуллоҳ ибни Қайим ал-Ҷавзия) ба савол ҷавоб медиҳад. Ҷавоби ӯ бар се ҳадиси саҳеҳ аз Паёмбар Муҳаммад (с) асос ёфтааст:

1.     Ҳадиси Бухорӣ (аз Абуҳурайра): «Худованд ҳеҷ дардеро фуруд наовардааст, магар ин ки барои он шифоеро низ нозил кардааст».

2.     Ҳадиси Муслим (аз Ҷобир): «Барои ҳар дарде давоест. Пас, агар даво ба дард мувофиқ ояд, ба изни Худованд шифо меёбад».

3.     Ҳадиси Аҳмад (аз Усома ибни Шарик): «Ҳамоно Худованд ҳеҷ дардеро нафиристодааст, магар ин ки барои он шифое нозил кардааст... ба ҷуз як дард... пирӣ».

·       Моҳияти ин ҳадисҳо: Ин матнҳо як қоидаи бунёдии исломиро муқаррар мекунанд: Мавҷудияти ҳалли ҳамаи мушкилот. Ҳар дард, мушкилот ё беморӣ, чӣ моддӣ ва чӣ маънавӣ, ҳалли худро дорад. Истисно танҳо пирӣ ё марг аст.

·       Итминон: Ин бахш ба хонанда итминон медиҳад, ки ноумедӣ ҷоиз нест. Роҳи наҷот вуҷуд дорад, агар инсон онро пайдо кунад.

Бахши 3: Давои нодонӣ ва асоси илм

Дар қисми охирин, Ибни Қайим мафҳуми "дард ва даво"-ро васеъ мекунад. Ӯ мефаҳмонад, ки ин қоида на танҳо дардҳои ҷисмониро дар бар мегирад, балки дардҳои қалб, рӯҳ ва баданро низ фаро мегирад.

·       Ҷаҳл ҳам дард аст: Муаллиф ҷаҳл (нодонӣ)-ро ҳамчун як навъи дард муаррифӣ мекунад ва давои онро "пурсиш аз уламо" медонад.

·       Ҳадиси Абудовуд (дар бораи марди маҷрӯҳ): Қиссаи марде, ки захмӣ буд ва аз сабаби надонистани ҳукми шаръӣ (иҷозати таяммум ба ҷои ғусл) фавтид, далели равшани ин аст. Паёмбар (с) шахсонеро, ки бидуни дониш фатво доданд, маҳкум карда, гуфтанд: «Чаро вақте намедонистанд, напурсиданд? Ҳамоно шифои нодонӣ пурсиш аст».

·       Хулосаи фасл: Ин фасл таъкид мекунад, ки ҷустуҷӯи дониш (савол додан) як ҷузъи муҳими дарёфти шифо ва ҳалли мушкилот аст. Ин китоб маҳз ҳамон "пурсиш"-ест, ки давои дардҳои қалбӣ ва равониро меомӯзонад.

Хулоса:

Фасл асоси китобро мегузорад, ки ҳар мушкиле роҳи ҳал дорад ва барои ёфтани он роҳ бояд дониш омӯхт ва аз аҳли илм пурсид. Ин китоб қасд дорад, ки давои мушкилоти мураккаби қалб ва рӯҳи инсонро пешниҳод кунад.


 

[ҚУРЪОН ШИФО АСТ]

Аллоҳ субҳонаҳу ва таъоло хабар додааст, ки Қуръон шифо аст. Худованди Мутаол мефармояд: «Бигӯ: Ин (Китоб) барои касоне, ки имон овардаанд, ҳидоят ва шифо аст» [сураи Фуссилат: 44]. Ва фармуд: «Ва аз Қуръон он чиро нозил мекунем, ки барои мӯъминон шифо ва раҳмат аст» [сураи Исро: 82].

Калимаи «мин» (аз) дар ин ҷо барои баёни ҷинс (навъ) аст, на барои табъиз (қисмбандӣ); зеро тамоми Қуръон шифо аст, чуноне ки дар ояти қаблӣ зикр шуд. Пас он шифои қалбҳо аз дарди ҷаҳл, шак (шубҳа) ва тардид (дудилагӣ) аст. Худованди Субҳон (Поку муназзаҳ) аз осмон ҳеҷ гоҳ шифоеро нозил накардааст, ки нисбат ба Қуръон фарогиртар, нафъбахштар, бузургтар ва дар нест кардани дард муассиртар бошад.

Дар «Саҳеҳайн» (Бухорӣ ва Муслим) аз ҳадиси Абусаиди Худрӣ (р) собит шудааст, ки гуфт: «Гурӯҳе аз асҳоби Паёмбар (с) ба сафаре баромаданд ва дар назди қабилае аз қабилаҳои араб фуруд омада, меҳмонӣ хостанд. Онҳо аз меҳмондорӣ худдорӣ карданд. Сипас сарвари он қабиларо (мор ё каждум ё ҳашарот) неш зад. Барои (дармони) ӯ аз ҳар роҳе талош карданд, аммо ҳеҷ чизе суде набахшид. Баъзе аз онҳо гуфтанд: «Кош назди ин гурӯҳе, ки ин ҷо фуруд омадаанд, мерафтед, шояд назди кадоме аз онҳо чизе (давое) бошад». Пас назди онҳо омада, гуфтанд: «Эй ҷамоат, сарвари мо неш зада шудааст ва мо барои ӯ аз ҳар роҳе кӯшиш кардем, аммо ҳеҷ чизе нафъ надод. Оё назди кадоме аз шумо чизе ҳаст?». Яке аз саҳобагон гуфт: «Ба Худо савганд, ман руқия (дам) мекунам, вале ба Худо савганд, мо аз шумо меҳмонӣ хостем ва шумо моро меҳмондорӣ накардед. Ман руқия намекунам, то он даме, ки барои мо музде таъйин кунед». Пас бар сари рамае аз гӯсфандон мувофиқа карданд. Ӯ рафта, бар он (сарвар) туф мекард (нафаси бо рутубат) ва сураи «Алҳамду лиллоҳи раббил оламин»-ро мехонд. Гӯё он мард аз банд раҳо шуда бошад, ба по хеста, роҳ гашт ва ҳеҷ дарде дар ӯ намонд. Пас он муздеро, ки бар он мувофиқа карда буданд, ба онҳо пардохтанд. Баъзе аз саҳобагон гуфтанд: «(Ин гӯсфандонро) тақсим кунед». Аммо он касе, ки руқия карда буд, гуфт: «Ин корро намекунем, то он даме, ки назди Паёмбар (с) биравем ва воқеаро барояш зикр кунем, то бубинем, ки ба мо чӣ амр мефармояд». Пас назди Расули Худо (с) омаданд ва онро барояшон зикр карданд. Паёмбар (с) фармуданд: «Ту аз куҷо донистӣ, ки он (сураи Фотиҳа) руқия (дам) аст?». Сипас фармуданд: «Кори дуруст кардед. Онро тақсим кунед ва барои ман ҳам саҳме гузоред».

Пас ин даво дар ин дард таъсир кард ва онро чунон аз байн бурд, ки гӯё ҳеҷ набуд. Ин осонтарин ва соддатарин давост. Ва агар банда табобат бо сураи «Фотиҳа»-ро ба хубӣ анҷом диҳад, дар шифоёбӣ таъсири аҷиби онро хоҳад дид.

Ман муддате дар Макка мондам ва ба бемориҳое гирифтор мешудам, дар ҳоле ки на табибе меёфтам ва на давое. Пас худро бо сураи «Фотиҳа» табобат мекардам ва таъсири аҷиберо медидам. Инро ба ҳар касе, ки аз дарде шикоят мекард, тавсия медодам ва бисёре аз онҳо зуд шифо меёфтанд.

Вале дар ин ҷо нуктае ҳаст, ки бояд ба он диққат дод: зикрҳо, оятҳо ва дуоҳое, ки барои шифо ва руқия истифода мешаванд, дар зоти худ судманд ва шифобахшанд, вале онҳо қабули маҳал (яъне омодагии бемор) ва қуввату таъсири ҳиммати фоил (дамкунанда)-ро тақозо мекунанд. Пас ҳар гоҳ шифо ба таъхир афтад, ин ё аз заъфи таъсири фоил аст, ё аз сабаби адами қабули мунфаил (бемор) ва ё аз мавҷудияти як монеаи қавӣ дар ӯ, ки намегузорад даво таъсир кунад. Ин дақиқан ба монанди давоҳо ва дардҳои ҳиссӣ (ҷисмонӣ) аст; зеро таъсир накардани давои ҷисмонӣ гоҳе аз сабаби қабул накардани табиати бадан он даворост ва гоҳе аз мавҷудияти монеаи қавие мебошад, ки аз расидани таъсири он ҷилавгирӣ мекунад. Зеро агар табиати бадан даворо бо қабули комил бипазирад, нафъи бадан аз он ба андозаи ҳамон қабул хоҳад буд. Ба ҳамин тартиб, агар қалб руқия ва таъвизҳоро бо қабули комил бипазирад ва дамкунанда низ дорои нафси фаъол ва ҳиммати таъсирбахш дар нест кардани дард бошад (ба изни Худованд шифо ҳосил мегардад)[2].


[2] Шарҳи комили Фасли «Муқаддимавӣ 02»

[Қуръон шифо аст]

Ин фасл идомаи мантиқии фасли қаблӣ буда, роҳи ҳалли мушаххасро, ки дар китоб баррасӣ мешавад, муаррифӣ мекунад: Қуръони Карим ҳамчун шифои ниҳоӣ.

 

Бахши 1: Қуръон сарчашмаи шифо

Муаллиф баён мекунад, ки Худованд дар Қуръон худаш ин китобро ҳамчун "ҳидоят ва шифо" муаррифӣ кардааст (Исро: 82, Фуссилат: 44).

·       Фарогирии шифо: Ибни Қайим шарҳ медиҳад, ки калимаи "мин" (аз) дар ояти "Ва аз Қуръон он чиро нозил мекунем, ки шифо аст" маънои "қисме аз Қуръон" нест, балки маънои онро дорад, ки хусусияти Қуръон "шифо будан" аст. Яъне, тамоми Қуръон шифо мебошад. Чун дар қоидаҳои забони арабӣ яке аз маъноҳои аз чунин мебошад, ки ҷузъе аз ҳамон чизе, ки баъди он зикр мешавад, вале боз маънои дигар ҳам дорад, ки аз ҷинси, пас инҷо маънои дуюм аст, ки Қуръон ҳамааш ҳамин хусусияти шифоро дорад.

·       Намуди шифо: Ин шифо пеш аз ҳама барои қалбҳо аз бемориҳои ҷаҳл (нодонӣ), шак, ва тардид аст. Муаллиф таъкид мекунад, ки ҳеҷ шифое аз осмон нозил нашудааст, ки аз Қуръон фарогиртар ва муфидтар бошад. Ин як даъвои бузург аст, ки аҳамияти волои Қуръонро дар табобати ҳама гуна дард, чӣ ботинӣ ва чӣ зоҳирӣ, нишон медиҳад. Яъне Аллоҳ таъоло барои дардҳо шифоҳо фиристодааст, ба ҳар навъе вале ҳамаи он шифоҳо ба шифомандии Қуръони карим баробар намешаванд. Ин аст таъкиди муаллиф дар ин маврид. Гарчанде бояд инсон ба истифодаи дигар намудҳои шифо ҳам тавсия карда шудааст.

Бахши 2: Далели амалии шифобахшии Қуръон (Ҳадиси руқия)

Барои тасдиқи ин нукта, муаллиф достони машҳури саҳобагонро аз «Саҳеҳайн» меорад, ки дар он сураи Фотиҳа барои табобати сардори як қабилаи араб истифода шуд, ки ӯро море ё каждуме неш зада буд.

·       Таъсири мӯъҷизавӣ: Сардор фавран шифо ёфт, ки ин нишон медиҳад, ки Қуръон дорои қудрати воқеии шифобахшӣ аст. Паёмбар (с) амали саҳобаро тасдиқ кард ва ҳатто хост, ки дар тақсими музд саҳм дошта бошад, ки ин нишон медиҳад, ки истифодаи Қуръон барои табобат ва гирифтани подош барои он ҷоиз аст. Ин ба муқаррар кардани ҳукми шаръӣ дар ин бобатро нишон медиҳад ва низ дуруст будани гирифтани чизе дар бадали он амалро ҳам ифода мекунад. Ба ин сурати масъала бояд таваҷҷӯҳ намуд, ки аҳкоми шариъат аз ҳамин гуна ҳодисаҳо ва ҳолатҳо ҳам гирифта мешаванд.

·       Истифодаи Фотиҳа: Ибни Қайим таҷрибаи шахсии худро низ илова мекунад, ки ҳангоми беморӣ дар Макка, ки табиб набуд ё онро сари вақт пайдо намекард, худро танҳо бо сураи Фотиҳа табобат мекард ва таъсири аҷиби онро медид. Ин ба хонанда илҳом мебахшад, ки ин усулро бовар кунад ва ба кор барад.

Бахши 3: Шартҳои таъсирбахшии табобат бо Қуръон

Дар қисми ниҳоӣ, муаллиф як нуктаи бисёр муҳим ва дақиқро илова мекунад: доруи рӯҳонӣ, мисли доруи ҷисмонӣ, барои таъсир кардан ба шартҳо ниёз дорад.

·       Ду омил: Шифоёбӣ аз ду омили асосӣ вобаста аст:

1.     Қабули маҳал (омодагии бемор): Қалби бемор бояд омода бошад, ки ин шифоро қабул кунад. Имон ва яқин доштан ба Қуръон ва таъсири он барои шифо буданаш муҳим аст.

2.     Қуввати ҳиммати фоил (дамкунанда ё табиб): Шахсе, ки руқия мекунад ё табобат менамояд (агар каси дигар бошад), бояд дорои имони қавӣ, ихлос ва таваҷҷуҳи комил бошад. Ин сифатҳое, ки зикр гардид дар шахси хонанда ниҳоят муҳим мебошанд. Зеро агар ин сифатҳо дар хонанда набошад, Қуръонро мехонад, вале чун ин шарт комил нашудааст, таъсири онро бемор пайдо намекунад.

·       Сабабҳои таъхири шифо: Агар шифо ҳосил нашавад, айб дар Қуръон нест, балки дар яке аз ин се чиз аст: заъфи шахси табобаткунанда, ноомодагии қалби бемор, ё мавҷудияти монеаи қавӣ (масалан, гуноҳи бузурге, ки монеи раҳмат мешавад).

Хулоса:

Ин фасл ба таври возеҳ муайян мекунад, ки Қуръон шифои мутлақ аст. Он на танҳо як китоби ҳидоят, балки як давои амалӣ барои ҳама дардҳост. Муваффақият дар ин табобат ба сидқи ният, қувваи имон ва риояи шартҳои табобати рӯҳонӣ вобаста аст.


 [ДУО БАЛОВУ НОХУШИҲОРО ДАФЪ МЕКУНАД]

 Ва ҳамчунин дуо. Ҳамоно дуо яке аз қавитарин сабабҳо дар дафъи нохушиҳо ва ба даст овардани матлуб (чизи хосташуда) аст. Вале баъзан таъсири он ба таъхир меафтад. Ин ё аз сабаби заъфи худи дуо аст — ба ин маъно, ки дуое бошад, ки Худо онро дӯст надорад, чун дар он таҷовуз (аз ҳад гузаштан) бошад — ва ё аз сабаби заъфи қалб ва адами рӯ овардани он ба Худо ва ҷамъ намудани таваҷҷӯҳ дар вақти дуо кардан. Ин қалб ба монанди камонест, ки хеле нарм (суст) бошад, ки тир аз он ба гунаи заиф берун меояд. Ва ё аз сабаби мавҷудияти монеае барои иҷобат: аз хӯрдани ҳаром, зулм, ва занги гуноҳон бар қалбҳо, ва ғолиб омадани ғафлат, шаҳват ва беҳудагӣ ва бозиҳо.

Чуноне ки дар «Мустадраки Ҳоким» аз ҳадиси Абуҳурайра (р) аз Паёмбар (с) омадааст: «Аз Худованд дар ҳоле талаби ҳоҷат кунед (дуо кунед), ки ба иҷобат шудани он боварии комил (яқин) дошта бошед»[3].


[3] Шарҳи комили Фасли «Муқаддимавӣ 03»
[Дуо нохуширо дафъ мекунад]

 Ин фасли кӯтоҳ нақши дуоро ҳамчун як "давои" пурқувват дар низоми табобати имонӣ муаррифӣ мекунад ва сабабҳои эҳтимолии таъсир накардани онро мефаҳмонад.

Бахши 1: Дуо ҳамчун сабаби қавӣ

Муаллиф таъкид мекунад, ки дуо яке аз муҳимтарин ва қавитарин василаҳо (сабабҳо) барои дафъ кардани чизҳои нохуш (балоҳо, дардҳо, мусибатҳо) ва расидан ба чизҳои матлуб (ҳоҷатҳо, шифо, муваффақият) мебошад.

·       Қудрати дуо: Дуо танҳо як ибодати маҳз нест, балки як абзори амалии тағйири вазъият аст, ки Худованд онро муқаррар кардааст.

Бахши 2: Сабабҳои таъхир ё адами иҷобати дуо

Ибни Қайим воқеъбинона мефаҳмонад, ки чаро баъзан дуоҳо фавран иҷобат намешаванд ё асар намекунанд. Ин мушкилӣ ба се омили асосӣ вобаста аст, ки дақиқан ба монанди номуваффақии давои ҷисмонӣ мебошанд:

1.     Заъфи худи дуо (Нодуруст будани матн ё мазмун): Дуое, ки аз ҳадди шаръӣ мегузарад, масалан, талаби гуноҳ ё қатъи робитаи хешу таборӣ. Чунин дуоро Худо дӯст намедорад ва иҷобат намекунад. Яъне дуоҳои қуръонӣ, ё аз суннати Расулуллоҳ (с) ё аз саҳобагон ва ё калимоте бошанд, ки аз лиҳози шаръӣ ва ақидавӣ мухолфат накунанд. Зеро дар ин ҳолат на танҳо шифо таъхир меёбад, балки инсон ба гуноҳ меравад.

2.     Заъфи қалби дуокунанда (Набудани ҳузури қалб): Ин муҳимтарин омил аст. Агар қалб ҳангоми дуо кардан ғофил, парешон ё бетаваҷҷуҳ бошад, дуо қувват надорад. Муаллиф ин ҳолатро ба "камони суст" монанд мекунад, ки тир аз он ба заифӣ мебарояд ва ба ҳадаф намерасад. Ҳузури қалб ва тамаркуз шарти асосии таъсирбахшии дуост. Аз ин ҷиҳат аст, ки бояд вақти хондани дуо ва Қуръон бояд оромии комил дар он мавзеъ фарогир бошад, ки на сару садое бошад ва на суҳбат кардану ба коре машғул шудан, ки таваҷҷӯҳи хонандаро ба дигар тараф ҷалб намояд.

3.     Мавҷудияти монеаҳо: Ҳатто агар дуо дуруст бошад ва қалб ҳозир бошад ҳам, баъзе монеаҳои моддӣ ё маънавӣ метавонанд иҷобатро манъ кунанд. Аз ҷумлаи ин монеаҳо:

1.     Хӯрдани мол ё ғизои ҳаром.

2.     Зулм кардан ба дигарон.

3.     "Занги гуноҳон" ё чиркин шудани қалб аз сабаби ғафлат, шаҳват ва айшу ишрат. Яъне вақте инсон гуноҳонро анҷом медиҳад, дар атрофи қалби ӯ, ҳамчун зангоре, ки оҳанро фаро гирифтааст, ҳамон тавр зангоре онро фаро мегирад.

Бахши 3: Ҳадиси яқин ба иҷобат

Муаллиф фаслро бо ҳадисе аз «Мустадраки Ҳоким» ҷамъбаст мекунад, ки шарти асосии қабули дуоро таъкид менамояд: «Аз Худованд дар ҳоле талаби ҳоҷат кунед (дуо кунед), ки ба иҷобат шудани он боварии комил (яқин) дошта бошед».

·       Аҳамияти яқин (боварӣ): Ин ҳадис нишон медиҳад, ки дуокунанда бояд на танҳо умедвор бошад, балки боварии комил дошта бошад, ки Худованд дуои ӯро мешунавад ва иҷобат мекунад (агарчи шояд ба шакли дигар ё дар вақти дигар). Ин яқин қувваи ботинии дуоро афзоиш медиҳад.

Хулоса:

Ин фасл ба мо меомӯзад, ки дуо як "давои" рӯҳонӣ аст, аммо таъсири он ба сифати дуо, ҳузури қалби дуокунанда ва пок будани шахс аз монеаҳо вобаста аст. Ин заминаро барои қисматҳои ояндаи китоб фароҳам меорад, ки дар он муаллиф ба таври муфассал "давоҳо"-и мушаххасро барои дардҳои қалбӣ шарҳ медиҳад.

 


ДУОИ ШАХСИ ҒОФИЛ

Ва бидонед, ки ҳамоно Худованд дуоро аз қалби ғофил ва парешоне, ки машғули чизҳои беҳуда аст намепазирад. Пас ин (дуо) давои судмандест, ки дардро аз байн мебарад, вале ғофил будани қалб аз Худованд қувваи онро ботил месозад; ва ҳамчунин хӯрдани ҳаром қувваи онро аз байн мебарад ва заиф мегардонад.

            Чуноне ки дар «Саҳеҳи Муслим» аз ҳадиси Абуҳурайра (р) омадааст, ки Расули Худо (с) фармуданд: «Эй мардум! Ҳамоно Худованд пок аст ва ҷуз покро намепазирад. Ва Худованд ба мӯъминон ҳамон чизеро амр кард, ки ба паёмбарон амр карда буд. Пас фармуд: {Эй паёмбарон! Аз чизҳои поку ҳалол бихӯред ва кори шоиста кунед, ки Ман ба он чӣ анҷом медиҳед, доноям} [сураи Мӯъминун: 51]. Ва фармуд: {Эй касоне, ки имон овардаед! Аз чизҳои поку ҳалоле, ки рӯзии шумо кардаем, бихӯред} [сураи Бақара: 172]». Сипас Паёмбар (с) дар бораи марде зикр карданд, ки сафари тӯлоние дорад ва бо мӯйҳои парешону ғуборолуд дастҳояшро ба сӯи осмон дароз карда мегӯяд: «Эй Парвардигори ман! Эй Парвардигори ман!», дар ҳоле ки хӯрокаш ҳаром, нӯшокаш ҳаром, пӯшокаш ҳаром аст ва бо ҳаром парвариш ёфтааст; пас чӣ гуна дуои чунин шахс мустаҷоб гардад?!

Абдуллоҳ ибни Аҳмад дар китоби «Зуҳд»-и падараш (Имом Аҳмад) ривоят кардааст: Ба Банӣ Исроил балое расид ва онҳо (барои дуо) ба саҳро баромаданд. Пас Худованди Азза ва Ҷалла ба паёмбарашон ваҳй фиристод, ки ба онҳо бигӯ: «Шумо бо баданҳои нопок ба сӯи саҳро баромадаед ва дастҳоеро ба сӯи Ман бардоштаед, ки бо онҳо хунҳо рехтаед ва хонаҳоятонро аз моли ҳаром пур кардаед. Оё акнун, ки хашми Ман бар шумо шиддат гирифт (ба дуо омадаед)? Шумо бо ин кор ҷуз дурӣ аз Ман чизеро зиёд нахоҳед кард».

Абузар (р) фармудааст: «Дуое, ки бо некӯкорӣ ҳамроҳ бошад, ба ҳамон андозае ки намак барои таом кофист, кифоят мекунад»[4].


[4] Шарҳи муфассали Фасли «Муқаддимавӣ 04»

[Монеаҳои иҷобати дуо: Ғафлат ва Моли ҳаром]

             Ин фасл яке аз муҳимтарин бахшҳои китоби «Ад-до ва ад-даво» (Дард ва Даво) мебошад, зеро Ибни Қайим дар ин ҷо сабабҳои асосии бетаъсир мондани "даво"-ро (ки ҳамон дуо аст) ташхис медиҳад. Ӯ мефаҳмонад, ки чаро бо вуҷуди дуо кардан, мушкилот ҳал намешаванд ва шифо ҳосил намегардад.

 

Инҷо се нуқтаи калидии матнро таҳлил мекунем:

1. Ҳолати ботинии дуокунанда (Қалби ғофил ва парешон)

Муаллиф бо ҳадиси Паёмбар (с) оғоз мекунад, ки Худованд дуоро аз қалби «ғофил ва лоҳӣ» намепазирад.

·       Ташхиси дард: Дуо мисли тир аст. Агар камон (қалб) суст ва беқувват бошад, тир ба ҳадаф намерасад. Ғафлат ва парешонӣ (лаҳв) қувваи маънавии дуоро аз байн мебаранд.

·       Маънои «Лоҳӣ»: Ин қалбест, ки ҳангоми дуо кардан забонаш калимаҳоро мегӯяд, аммо фикраш машғули дунё, шаҳватҳо ё корҳои беҳуда аст. Муаллиф таъкид мекунад, ки барои таъсири даво, бояд «маҳал» (қалб) омода ва ҳушёр бошад.

2. Монеаҳои берунӣ ва моддӣ (Таъсири луқмаи ҳаром)

Ибни Қайим ба ҳадиси машҳури «Саҳеҳи Муслим» такя мекунад, ки дар он робитаи байни «покӣ» ва «иҷобат» нишон дода шудааст.

·       Асли шаръӣ: Худованд «Таййиб» (Пок) аст ва танҳо чизҳои покро мепазирад. Ин на танҳо ба ибодат, балки ба ғизо ва пӯшоки инсон низ дахл дорад.

·       Мисоли марди мусофир: Ин мисол дар илми ахлоқ ниҳоят ҷолиб аст. Мусофир будан, мӯи парешон ва хоксорона доштан ва даст ба осмон бардоштан — ҳамаи инҳо аз сабабҳои қабули дуо ҳастанд. Аммо бо вуҷуди ин ҳама сабабҳои қавӣ, Паёмбар (с) мефармоянд, ки «чӣ гуна мустаҷоб шавад?», вақте ки ҳамаи вуҷуди ӯ (хӯрок, нӯшок ва пӯшок) аз ҳаром сабз шудааст.

·       Хулосаи ахлоқӣ: Моли ҳаром мисли заҳрест, ки таъсири давои дуоро комилан бекор мекунад.

3. Зулм ва ҳуқуқи мардум (Дарси таърихӣ аз Банӣ Исроил)

Ривояти Абдуллоҳ ибни Аҳмад дар бораи Банӣ Исроил як нуктаи ақидавиро равшан мекунад:

·       Ихлос дар тавба: Танҳо ба саҳро баромадан ва даст бардоштан кифоя нест, агар инсон аз зулму ситам даст накашад.

·       Паёми илоҳӣ: Худованд дуои дастҳоеро, ки ба хуни ноҳақ олудаанд ё хонаҳоеро, ки аз ҳаром пур шудаанд, намепазирад. Ин нишон медиҳад, ки ахлоқи иҷтимоӣ ва адолат шарти асосии робита бо Худованд аст.

4. Сирри «намак» дар дуо (Сухани Абузар)

Гуфтаи Абузар (р) фаслро бо зебоии хос ҷамъбаст мекунад: «Дуое, ки бо некӯкорӣ (бирр) ҳамроҳ бошад, ба ҳамон андозае ки намак барои таом кофист, кифоят мекунад».

·       Шарҳ: Агар инсон некӯкор бошад ва аз ҳаром парҳез кунад, ҳатто дуои кӯтоҳи ӯ таъсири бузург дорад. Аммо агар некӯкорӣ набошад, ҳарчанд дуои зиёд кунад, мисли таоми бенамак бемазза ва бетаъсир хоҳад буд.

 

Хулоса:

Барои он ки дуои мо ҳамчун давои дардҳои зиндагӣ таъсир кунад, мо бояд ду корро анҷом диҳем:

1.     Дар дохил: Қалбро аз ғафлат пок кунем (Ҳузури қалб).

2.     Дар берун: Зиндагиро аз моли ҳаром ва зулм пок кунем (Покии луқма ва амал).

 


ФАСЛ: ДУО АЗ СУДМАНДТАРИН ДОРУҲОСТ

            Ва дуо аз нафъовартарин (судмандтарин) доруҳост ва он душмани балову гирифторист; онро дафъ мекунад ва ба муолиҷааш мепардозад, аз фуруд омадани он монеъ мешавад ва агар нозил шуда бошад, онро бардошта ё сабук мегардонад. Дуо силоҳи мӯъмин аст.

            Чуноне ки Ҳоким дар «Саҳеҳ»-и худ аз ҳадиси Алӣ ибни Абӯтолиб (р) ривоят кардааст, ки Расули Худо (с) фармуданд: «Дуо силоҳи мӯъмин, сутуни дин ва нури осмону замин аст».

Дуоро дар баробари бало (ва мусибат) ҳолатҳои гуногун аст

            Дуоро бо бало се ҳолат (мақом) аст:

Якум: Ин ки дуо аз бало қавитар бошад ва онро дафъ мекунад.

Дувум: Ин ки дуо аз бало заифтар бошад, пас бало бар он ғолиб меояд ва банда ба он гирифтор мешавад, вале гоҳе бо вуҷуди заифиаш балоро сабук мегардонад.

Сеюм: Ин ки бо ҳам даргир шаванд (муқовимат мекунанд) ва ҳар яке монеи дигаре мегардад.

Ва Ҳоким дар «Саҳеҳ»-и худ аз ҳадиси Оиша (р) ривоят кардааст, ки гуфт: Расули Худо (с) фармуданд: «Эҳтиёткорӣ (ҳазар) дар баробари тақдир (қадар) суде намебахшад, вале дуо дар мавриди он чизе, ки нозил шуда ва он чизе, ки ҳанӯз нозил нагаштааст, нафъ мерасонад. Ба дурустӣ ки бало нозил мешавад ва дуо бо он рӯ ба рӯ мегардад, пас то рӯзи қиёмат бо ҳам дар набард (яъне кашмакашу даргирӣ) мемонанд».

Ва ҳамчунин дар он (китоби Ҳоким) аз ҳадиси Ибни Умар аз Паёмбар (с) омадааст, ки фармуданд: «Дуо дар мавриди он чизе, ки нозил шуда ва он чизе, ки ҳанӯз нозил нагаштааст, нафъ мерасонад, пас бар шумост, эй бандагони Худо, ки дуоро лозим гиред».

Ва боз дар он аз ҳадиси Савбон аз Паёмбар (с) ривоят шудааст: «Қазоро чизе ба ҷуз дуо рад намекунад ва умрро чизе ба ҷуз накукорӣ (бирр) зиёд намесозад. Ва ба дурустӣ ки шахс ба сабаби гуноҳе, ки анҷом медиҳад, аз ризқ маҳрум мегардад».[1].


[1] ШАРҲИ МУФАССАЛ

Имом Ибни Қаййими Ҷавзӣ дар ин бахш яке аз муҳимтарин асрори маънавиро ошкор мекунад: Таъсири мутақобилаи дуо ва тақдир.

1.     Дуо ҳамчун дору: Муаллиф дуоро «анфаъу-л-адвия» (судмандтарин дору) меномад. Ин ба он хотир аст, ки доруҳои моддӣ танҳо ба ҷисм таъсир мекунанд, аммо дуо ҳам ба ҷисм, ҳам ба рӯҳ ва ҳам ба масири зиндагии инсон таъсиргузор аст.

2.     Набарди дуо ва бало: Нуктаи бисёр ҷолиб ин аст, ки дуо ва бало ҳамчун ду мавҷуди зинда ва мухолиф тасвир шудаанд. Дуо «душмани бало» аст. Ибни Қаййим шарҳ медиҳад, ки дуо танҳо як каломи лафзӣ нест, балки як қудрати воқеӣ аст. Агар имони шахс ва ихлосаш дар дуо қавӣ бошад, он дуо мисли сипаре мешавад, ки тири балоро намегузорад ба ҳадаф расад.

3.     Дуо ва Қазо: Шояд суол пайдо шавад, ки «агар чизе тақдир шуда бошад, дуо чӣ гуна онро тағйир медиҳад?». Паёмбар (с) посух медиҳанд, ки худи «дуо кардан» низ бахше аз тақдир аст. Худованд тақдир кардааст, ки бало бо дуо дафъ шавад. Таъбири «яъталиҷон» (бо ҳам даргир мешаванд) нишон медиҳад, ки дар олами ғайб миёни ин ду нерӯ набард меравад.

4.     Монеаҳои ризқ: Дар охири фасл муаллиф ба як ҳақиқати талх ишора мекунад: гуноҳ метавонад садди роҳи ризқ шавад. Ин огоҳиест, ки инсон на танҳо ба дуо такя кунад, балки бояд монеаҳои иҷобатро (ки гуноҳон ҳастанд) аз роҳ бардорад.

 

Хулоса:

Дуо тавонотарин василаи тағйири вазъият ва ҳифозати инсон дар баробари сахтиҳои зиндагӣ аст. Он на танҳо пас аз омадани мусибат, балки пеш аз он низ корсоз аст. Барои он ки дуои мо дар набард бо бало пирӯз гардад, бояд онро бо имони комил ва дурӣ аз гуноҳон ҳамроҳ кунем, зеро дуои қавӣ метавонад ҳатто ҷараёни тақдирро ба амри Илоҳӣ дигаргун созад.


ФАСЛ: ПОФИШОРӢ (ИЛҲОҲ) ДАР ДУО

Аз судбахштарин (нофъовартарин) давоҳо — исрор ва пофишӣ намудан дар дуо аст. Ибни Моҷа дар «Сунан»-и худ аз ҳадиси Абуҳурайра (раз) ривоят кардааст, ки Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуданд: «Ҳар кас аз Худо талаб (хоҳиш) накунад, Худованд бар ӯ хашм мегирад».

            Дар «Саҳеҳ»-и Ҳоким аз ҳадиси Анас (раз) омадааст, ки Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуданд: «Дар дуо кардан оҷизӣ (сустӣ) накунед, зеро ҳеҷ кас бо вуҷуди дуо кардан ҳалок намешавад».

            Авзоӣ аз Зуҳрӣ, ӯ аз Урва ва ӯ аз Оиша (раз) ривоят кардааст, ки Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуданд: «Ҳамоно Худованд касонеро, ки дар дуо бо исрор ва пофишӣ (илҳоҳ) талаб мекунанд, дӯст медорад».

            Дар китоби «Зуҳд»-и Имом Аҳмад аз Қатода ривоят шудааст, ки Муварриқи Иҷлӣ гуфт: «Барои мӯъмин мисоле наёфтам, магар монанди марде, ки дар миёни дарё бар рӯйи тахтачӯбе қарор дорад ва пайваста нидо мекунад: «Ё Раб, ё Раб!», ба умеди он ки Худованди Азза ва Ҷалла ӯро наҷот диҳад»[1].


[1] Шарҳи муфассал

Дар ин фасл Ибни Қайим (раҳ) ба як нуктаи калидии равонӣ ва имонӣ ишора мекунад: Дуо на танҳо як ибодат, балки давои дардҳост.

1.    Мафҳуми «Илҳоҳ»: Ин калима дар забони арабӣ ба маънои пайваста кӯфтани дар аст. Яъне шахс бо як бор дуо кардан таваққуф намекунад, балки бо исрор ва навмед нашудан хоҳишашро такрор мекунад. Муаллиф таъкид мекунад, ки ин ҳолат маҳбуби Худованд аст.

2.    Хатми ноумедӣ: Ҳадиси «Ҳеҷ кас бо дуо ҳалок намешавад» ба мо меомӯзад, ки дуо монеаи бало ва ҳалокат аст. То даме ки забони банда ба дуо боз аст, роҳи наҷот барои ӯ кушода аст. Хатти сурх дар ин ҷо «оҷизӣ» ё танбалӣ дар дуост.

3.    Тафовути Холиқ аз махлуқ: Одамон вақте аз онҳо зиёд чизе талаб кунӣ, хашмгин мешаванд, аммо Худованд баръакс — агар аз Ӯ талаб накунӣ, хашм мегирад. Ин нишонаи карами бениҳояти Илоҳист, ки мехоҳад бандааш ҳамеша ба Ӯ ниёз дошта башад.

4.    Мисоли марди дар баҳр: Ин ташбеҳи бисёр такондиҳанда аст. Мӯъмин дар ин дунё мисли касест, ки дар миёни тӯфон танҳо ба як тахтачӯб (имон ва дуо) часпидааст. Ӯ медонад, ки ҷуз Худо ҳеҷ наҷотбахше нест, бинобар ин бо тамоми вуҷуд «Ё Раб» мегӯяд. Ин ҳолати «изтирор» (дармондагӣ) аст, ки боиси иҷобати зуди дуо мегардад.

 

Хулоса:

Дуо силоҳи мӯъмин ва калиди кушоиши ҳамаи гиреҳҳост, ба шарте ки бо умед ва исрор ҳамроҳ бошад. Наҷоти инсон дар ин дунёи пурҳаводис танҳо дар пайвастагии таваҷҷуҳ ба сӯйи Парвардигор нуҳуфтааст.


ФАСЛ: АЗ ОФАТҲОИ (МОНЕАҲОИ) ДУО

Аз ҷумлаи офатҳое, ки монеи ба вуҷуд омадани асари дуо мегарданд, ин аст, ки банда шитобзадагӣ кунад ва иҷобати дуоро дер пиндорад. Дар натиҷа, ӯ дилгиру хаста (маҳзун) шуда, дуоро тарк мекунад. Ҳоли чунин шахс ба монанди касест, ки тухмеро кошта ё ниҳолеро шинондааст ва пайваста аз он хабар мегирад ва обаш медиҳад, аммо вақте дид, ки нашъунамо ва расидани (ҳосили) он ба таъхир афтод, онро раҳо карда, беэътиноӣ менамояд.

Дар «Саҳеҳ»-и Бухорӣ аз ҳадиси Абуҳурайра (раз) омадааст, ки Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуданд: «Дуои ҳар кадоми шумо иҷобат мешавад, то вақте ки шитобзадагӣ (аҷала) накунад ва нагӯяд: «Дуо кардам, вале иҷобат нашуд».

Ва дар «Саҳеҳ»-и Муслим аз ӯ (Абуҳурайра) ривоят аст, ки: «Ҳамеша дуои банда мустаҷоб мегардад, модоме ки барои гуноҳ ё қатъи силаи раҳм (буридани хешутаборӣ) дуо накунад ва то вақте ки шитобзадагӣ нанамояд». Гуфта шуд: «Ё Расулаллоҳ, шитобзадагӣ чист?». Фармуданд: «Мегӯяд: «Чандин бор дуо кардам ва боз ҳам дуо кардам, аммо надидам, ки иҷобат шавад», пас дар ин ҳолат дилсард гашта, дуоро тарк мекунад».

Дар «Муснад»-и Имом Аҳмад аз ҳадиси Анас (раз) омадааст, ки Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуданд: «Банда ҳамеша дар хайру некӣ аст, то вақте ки шитобзадагӣ накунад». Гуфтанд: «Ё Расулаллоҳ, чӣ гуна шитобзадагӣ мекунад?». Фармуданд: «Мегӯяд: «Парвардигорамро дуо кардам, вале иҷобат накард»[1].


[1] Шарҳи муфассал

Дар ин бахш Ибни Қайим (раҳ) яке аз нозуктарин ва хатарноктарин домҳои шайтонро дар ибодати дуо фош мекунад:

1.    Ташбеҳи кишоварзӣ: Муаллиф дуоро ба зироат монанд кардааст. Ҳамон гуна ки деҳқон бояд сабр кунад, то дона дар зери хок реша давонад ва баъд ҳосил диҳад, банда низ бояд мунтазири вақти муносиби иҷобат бошад. Тарки дуо аз сабаби дер шудан, мисли он аст, ки деҳқон заҳмати чандмоҳаашро дар лаҳзаҳои охир аз даст диҳад.

2.    Мафҳуми шитобзадагӣ (Аҷала): Шитобзадагӣ дар ин ҷо танҳо суръат нест, балки як намуди эътироз ба тақдири Илоҳист. Вақте инсон мегӯяд «иҷобат нашуд», ӯ гӯё ба ҳикмати Худованд шак меорад ё худро сазовори иҷобати фаврӣ медонад.

3.    Дуои манъшуда: Паёмбар (с) таъкид мекунанд, ки дуо барои корҳои бад (гуноҳ) ё вайрон кардани робита бо хешовандон ҳеҷ гоҳ мустаҷоб намешавад. Ин нишон медиҳад, ки дуо бояд дар чорчӯбаи шариат ва ахлоқ бошад.

4.    Давомият — калиди муваффақият: Ибораи «Банда ҳамеша дар хайр аст» нишон медиҳад, ки худи ҳолати дуо кардан ва интизори раҳмати Худо будан, бузургтарин саодат аст. Ҳатто агар ҳоҷати моддӣ дер бароварда шавад ҳам, банда аз савоб ва наздикӣ ба Худо баҳра мебарад.

 

Хулоса:

Бузургтарин душмани дуо навмедӣ ва камсабрӣ аст. Иҷобати дуо вақту соати ҳикматноке дорад, ки танҳо Худо медонад, бинобар ин вазифаи банда танҳо кӯфтани дар аст, на таъйин кардани вақти кушодани он.


ФАСЛ: ЗАМОНҲО ВА ОДОБИ ИҶОБАТИ ДУО

 Агар дар дуо ҳузури қалб ва тамаркузи комил бар матлаб ҷамъ шавад ва он бо яке аз шаш замони иҷобат мувофиқ ояд, ки иборатанд аз:

1.     Сеяки охири шаб.

2.     Ҳангоми азон.

3.     Байни азон ва иқомат.

4.     Паси намозҳои фарзӣ.

5.     Ҳангоми боло шудани имом ба минбар дар рӯзи ҷумъа то поёни намози он рӯз.

6.     Соати охири баъд аз аср (дар рӯзи ҷумъа).

Ва агар ин ҳолат бо хушӯъ дар қалб, шикастагӣ (фурӯтанӣ ва изтирору дармондагӣ) дар пешгоҳи Парвардигор, ва хориву изҳори ниёз дар баробари Ӯ, ва зорӣ кардан (тазарруъ) ва нармдилӣ ҳамроҳ гардад;

Ва дуокунанда рӯ ба қибла истад;

Дар ҳолати таҳорат бошад;

Дастҳояшро ба сӯйи Худо бардорад;

Дуоро бо ҳамду санои Илоҳӣ оғоз кунад;

Сипас бо дуруду салом бар Муҳаммад — банда ва расули Ӯ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) идома диҳад;

Ва пеш аз арзи ҳоҷат, тавба ва истиғфорро пешкаш намояд;

Сипас ба даргоҳи (раҳмати) Худо ворид шуда, дар талаби ҳоҷати худ пофишӣ (илҳоҳ) кунад, ва бо зориву тавалло ва хушомадгӯӣ аз Ӯ дархост намуда ва аз рӯйи рағбат (умед) ва раҳбат (тарс) Ӯро бихонад;

Ва бо асмо (номҳо) ва сифоти Худованд ва тавҳиди Ӯ тавассул ҷӯяд;

Ва пеш аз дуояш садақае тақдм намояд...

Пас, чунин дуое қариб аст, ки ҳеҷ гоҳ рад карда намешавад. Бахусус агар бо он дуоҳое мувофиқ ояд, ки Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) аз иҷобат шудани онҳо хабар додаанд ё дар онҳо Исми Аъзам зикр шуда бошад[1].


[1] Шарҳи муфассал

Дар ин фасл муаллиф «муҳити комил»-ро барои дуо тасвир мекунад:

1.    Ҷамъияти қалб: Ин муҳимтарин рукн аст. Ибни Қайим мегӯяд, ки тамоми қувваи фикрӣ ва қалбии инсон бояд дар як нуқта — ҳоҷате, ки аз Худо мехоҳад — ҷамъ шавад.

2.    Одоби ҷисмонӣ ва рӯҳӣ: Таҳорат, рӯ ба қибла будан ва бардоштани дастҳо нишони адаби банда дар баробари Шоҳаншоҳ аст. Аммо «шикастагӣ» (инкисор) ва «тамаллуқ» ҳолатҳои ботиние ҳастанд, ки раҳмати Худоро ҷалб мекунанд. Тамаллуқ дар ин ҷо ба маънои бо зорӣ ва суханҳои ширин изҳори ниёз кардан ба Холиқ аст.

3.    Тартиби дуо: Муаллиф як "протокол"-и хосро пешниҳод мекунад: аввал ҳамди Худо (на танҳо як бор, балки бо сифоташ), баъд дуруд бар Паёмбар (с), баъд поксозии қалб бо тавба ва танҳо пас аз инҳо арзи ҳоҷат.

4.    Василаҳои қавӣ: Тавассул ба асмоуллоҳ (масалан: "Ё Раҳмон, ба раҳматат ба ман раҳм кун") ва додани садақа пеш аз дуо, монанди "пора" ё "ҳадя" барои кушодани дарҳои раҳмат аст.

Хулоса:

Иҷобати дуо танҳо ба хондани чанд ҷумла нест, балки он як раванди рӯҳонист, ки аз қалби шикаста оғоз шуда, бо адаби зоҳирӣ ороста мегардад ва дар замонҳои хос ба арш мерасад. Чунин дуое, ки тамоми ин шартҳоро дорад, мисли тирест, ки ҳеҷ гоҳ ба хато намеравад.


ДУОҲОИ РИВОЯТШУДА (МАЪСУР)

Аз ҷумлаи онҳо (дуоҳо) он чизест, ки дар «Сунан» ва «Саҳеҳ»-и Ибни Ҳиббон аз ҳадиси Абдуллоҳ ибни Бурайда, аз падараш ривоят шудааст, ки Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) “шуниданд, ки марде мегӯяд: «Бор Илоҳо! Ман аз Ту дархост мекунам ба воситаи он ки шаҳодат медиҳам, ки Ҳамоно Туӣ Аллоҳ, ки ҳеҷ маъбуде (барҳақ) ҷуз Ту нест; Он Ягонаи Бениёз, ки назод ва зода нашуд ва касе ҳамтои Ӯ нест». Пас Паёмбар (с) фармуданд: «Ҳақиқатан, ӯ Худоро бо номе хонд, ки агар ба он ном аз Ӯ талаб карда шавад, ато мекунад ва агар бо он дуо карда шавад, иҷобат менамояд». Ва дар лафзи дигаре омадааст: «Худоро бо Исми Аъзамаш (бузургтарин номаш) талаб намуди».

Инчунин дар «Сунан» ва «Саҳеҳ»-и Ибни Ҳиббон аз ҳадиси Анас ибни Молик ривоят аст, ки ӯ бо Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) нишаста буд ва марде намоз мегузорид. Сипас он мард дуо карда гуфт: «Бор Илоҳо! Ман аз Ту дархост мекунам ба воситаи он ки ҳамду сипос махсуси Туст; Ҳеҷ маъбуде ҷуз Ту нест; Ту бисёр неъматбахш (Маннон) ва офарандаи осмонҳову заминӣ; Эй Соҳиби ҷалолу шукӯҳ ва караму бахшиш; Эй Зиндаву Поянда (Ҳайю Қайюм)». Пас Паёмбар (с) фармуданд: «Худоро бо номи бузургаш дуо кард, ки агар бо он дуо карда шавад, иҷобат мекунад ва агар бо он талаб карда шавад, ато менамояд». (Имом Аҳмад ҳарду ҳадисро дар «Муснад»-и худ овардааст).

Ва дар «Ҷомеъ»-и Тирмизӣ аз ҳадиси Асмоа духти Язид ривоят аст, ки Паёмбар (с) фармуданд: «Исми Аъзами Худованд дар ин ду оят аст: "Ва маъбуди шумо Худои ягона аст, ҳеҷ маъбуде (барҳақ) ҷуз Ӯ нест, ки бахшояндаву меҳрубон аст" (Сураи Бақара, 163) ва оғози сураи Оли Имрон: "Алиф, Лом, Мим. Аллоҳ аст, ки ҳеҷ маъбуде ҷуз Ӯ нест, ки Зинда ва Поянда аст"». Тирмизӣ гуфтааст: «Ин ҳадиси ҳасани саҳеҳ аст».

Ва дар «Муснад»-и Аҳмад ва «Саҳеҳ»-и Ҳоким аз ҳадиси Абуҳурайра, Анас ибни Молик ва Рабеъа ибни Омир аз Паёмбар (с) ривоят шудааст, ки фармуданд: «Ба (зикри) "Ё Зал-ҷалоли ва-л-икром" чанг занед», яъне: ба он вобаста бошед, онро тарк накунед ва бар он мудовамат (пайвастагӣ) намоед[1].


[1] Қудрати Исми Аъзам: Дар ин бахш Ибни Қайим (раҳ) ҳадисҳоеро ҷамъ овардааст, ки калиди иҷобатро дар «Тавҳиди холис» мебинанд. Вақте инсон Худоро бо сифатҳои «Аҳад» (Ягона) ва «Самад» (Бениёз) мехонад, ӯ дар воқеъ иқрор мекунад, ки ҷуз Худо ҳеҷ паноҳгоҳе нест.

2.    Сифатҳои ҷомеъ: Номҳои «Ҳай» (Зинда) ва «Қайюм» (Поянда) тамоми сифатҳои камоли Худоро дар бар мегиранд. «Ҳай» ба зоти Худо ва «Қайюм» ба идораи тамоми ҳастӣ ишора дорад. Аз ин рӯ, дуо бо ин номҳо таъсири фаврӣ дорад.

3.    Адаби илтиҷо: Фармони Паёмбар (с) ки мегӯянд «Чанг занед» (Алзиззу), нишон медиҳад, ки мӯъмин набояд танҳо як бор дуо кунад. Ин зикр бояд вирди забон ва такягоҳи қалбии инсон дар ҳар ҳолат бошад.


Дар «Ҷомеъ»-и Тирмизӣ аз ҳадиси Абуҳурайра (раз) ривоят аст: «Ҳар гоҳ барои Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) коре муҳим (ва душвор) пеш меомад, сарашонро ба сӯйи осмон мебардоштанд ва вақте дар дуо саъю кӯшиши зиёд (иҷтиҳод) мекарданд, мегуфтанд: «Эй Зинда ва эй Поянда (Ё Ҳайю ё Қайюм)».

Ва боз дар ҳамон китоб (Тирмизӣ) аз ҳадиси Анас ибни Молик (раз) омадааст, ки гуфт: «Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ҳар гоҳ бо амри душвор ё андӯҳе рӯбарӯ мешуданд, мегуфтанд: «Эй Зинда ва эй Поянда! Ба раҳмати Ту мадад меҷӯям (ва фарёдрасӣ мехоҳам), (Ё Ҳайю ё Қайюм, бираҳматика астағис)».

Дар «Саҳеҳ»-и Ҳоким аз ҳадиси Абуумома (раз) аз Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ривоят шудааст, ки фармуданд: «Исми Аъзами Худованд дар се сураи Қуръон аст: «Бақара», «Оли Имрон» ва «Тоҳо». Қосим (ровии ҳадис) мегӯяд: «Ман онҳоро ҷустуҷӯ кардам ва ёфтам, ки он (Исми Аъзам) ибораи «Ал-Ҳайю-л-Қайюм» (Зинда ва Поянда) мебошад».

Ва дар «Ҷомеъ»-и Тирмизӣ ва «Саҳеҳ»-и Ҳоким аз ҳадиси Саъд ибни Абуваққос (раз) аз Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ривоят аст, ки фармуданд: «Дуои Зиннун (Юнус алайҳиссалом), вақте ки дар шиками моҳӣ (Худоро) дуо кард, ин буд: «Ло илоҳа илло анта субҳонака иннӣ кунту мина-з-золимин». (Сураи Анбиё: 87). (Ҳеҷ маъбуде ҷуз Ту нест, Ту пок ҳастӣ ва ҳамоно ман аз ситамгорон будам). Ҳеҷ мусалмоне нест, ки ба ин (дуо) дар бораи ягон чизе дуо кунад, магар ин ки Худованд дуои ӯро иҷобат менамояд». Тирмизӣ гуфтааст: «Ин ҳадиси саҳеҳ аст».

Инчунин дар «Мустадрак»-и Ҳоким аз ҳадиси Саъд (раз) аз Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ривоят аст: «Оё шуморо аз чизе хабардор накунам, ки ҳар гоҳ ба яке аз шумо амри муҳим (ё сахтии дунёӣ бирасад) ва бо он дуо кунад, Худованд мушкили ӯро кушоиш медиҳад? Он дуои Зиннун (Юнус) аст»[2].


[2] Шарҳи муфассал

Ибни Қайим (раҳ) дар ин қисмат ба ду калиди асосии иҷобат ишора мекунад:

1.    Ал-Ҳайю-л-Қайюм: Ин ду номи муборак «қутби» ҳамаи асмоуллоҳ ҳастанд. Сифати «Ҳай» (Зинда) тамоми сифатҳои зотиро (илм, шунавоӣ, биноӣ) ва «Қайюм» (Поянда) тамоми сифатҳои феълиро (ризоят, халқ кардан, ризқ додан) дар бар мегирад. Аз ин рӯ, Паёмбар (с) ҳангоми мушкилоти тоқатфарсо маҳз бо ин номҳо илтиҷо мекарданд.

2.    Дуои ҳазрати Юнус (а): Ин дуо се рукни бузург дорад:

1.    Тавҳид: «Ло илоҳа илло анта» (Эътироф ба ягонагии Худо).

2.    Танзеҳ: «Субҳонака» (Пок донистани Худо аз ҳар камбудӣ ва зулм).

3.    Истиғфор: «Иннӣ кунту мина-з-золимин» (Эътироф ба гуноҳи худ).
Вақте банда иқрор мешавад, ки мушкили ӯ натиҷаи кӯтоҳии худаш аст ва наҷотдиҳанда танҳо Худост, дарҳои раҳмат фавран кушода мешаванд.

3.    Умумият барои ҳама: Паёмбар (с) таъкид мекунанд, ки наҷоти Юнус (а) танҳо қиссаи таърихӣ нест, балки ҳар мӯъмине, ки дар беморӣ ё сахтӣ ба ин дуо чанг занад, аз ҳамон файз баҳра мебарад.


Дар «Саҳеҳ»-и Ҳоким боз аз Саъд (раз) ривоят аст, ки ӯ шунид Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) мефармуданд: «Оё шуморо ба Исми Аъзами Худованд роҳнамоӣ накунам? Он дуои Юнус аст». Марде пурсид: «Ё Расулаллоҳ, оё он (дуо) танҳо барои Юнус хос буд?». Фармуданд: «Оё ин сухани Худоро нашнидаӣ: "Пас (дуои) ӯро иҷобат кардем ва ӯро аз ғам наҷот додем ва Мо инчунин мӯъминонро наҷот медиҳем" (Сураи Анбиё, 88). Ҳар мусалмоне, ки онро дар ҳоли бемориаш чиҳил бор бихонад ва дар он беморӣ бимирад, ба ӯ аҷри шаҳид дода мешавад ва агар шифо ёбад, дар ҳоле шифо меёбад, ки гуноҳонаш бахшида шудаанд».

Дар «Саҳеҳайни» (Бухорӣ ва Муслим) аз ҳадиси Ибни Аббос ривоят аст, ки Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ҳангоми сахтиву андӯҳ (карб) мегуфтанд: «Ҳеҷ маъбуде ҷуз Аллоҳи Бузургу Бурдбор (Азиму Ҳалим) нест. Ҳеҷ маъбуде ҷуз Аллоҳ — Парвардигори Арши Бузург нест. Ҳеҷ маъбуде ҷуз Аллоҳ — Парвардигори осмонҳои ҳафтгона, Парвардигори замин ва Парвардигори Арши Карим нест».

Дар «Муснад»-и Имом Аҳмад аз ҳадиси Али ибни Абутолиб (раз) ривоят аст, ки гуфт: «Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ба ман омӯхтанд, ки ҳангоми расидани сахтӣ бигӯям: «Ҳеҷ маъбуде ҷуз Аллоҳи Бурдбору Карим нест. Пок аст Аллоҳ ва бобаракат аст Аллоҳ — Парвардигори Арши Бузург ва ҳамду сипос махсуси Аллоҳ — Парвардигори ҷаҳониён аст».

Дар ҳамон китоб («Муснад») аз ҳадиси Абдуллоҳ ибни Масъуд ривоят аст, ки Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуданд: «Ҳеҷ касе нест, ки ба ӯ ғам ё андӯҳе расад ва бигӯяд: "Бор Илоҳо! Ман бандаи Ту, фарзанди бандаи Ту ва фарзанди канизи Ту ҳастам. Ихтиёри ман (пешонии ман) дар дасти Туст. Ҳукми Ту дар ҳаққи ман ҷорист ва қазову қадари Ту дар бораи ман айни адолат аст. Аз Ту мехоҳам ба ҳаққи ҳар номе, аз они Туст, худро бо он номидаӣ, ё ба касе аз махлуқонат омӯхтаӣ, ё дар китобат нозил кардаӣ, ё онро дар илми ғайб барои Худ ихтисос додаӣ — ин ки Қуръони Бузургро баҳори қалби ман, нури синаи ман, дуркунандаи андӯҳи ман ва барандаи ғамҳои ман бигардонӣ", магар ин ки Худованд ғам ва андӯҳи ӯро дур мекунад ва ба ҷойи он шодӣ мебахшад». Гуфта шуд: «Ё Расулаллоҳ, оё онро наомӯзем?». Фармуданд: «Бале, барои ҳар касе, ки онро мешунавад, лозим аст, ки онро биомӯзад».

Ибни Масъуд (раз) гуфтааст: «Ҳеҷ паёмбаре аз паёмбарон ба сахтӣ дучор нашуд, магар ин ки бо "тасбеҳ" (пок донистани Худо) талаби мадад кард»[3].


[3] Шарҳи муфассал

Ибни Қайим (раҳ) бо ин маҷмӯаи ҳадисҳо нишон медиҳад, ки «дармони дардҳои рӯҳӣ» дар се чиз аст:

1.    Тавҳиди мутлақ: Тамоми ин дуоҳо бо «Ло илоҳа иллоллоҳ» оғоз мешаванд. Ин ба он маъност, ки вақте дунё бар инсон танг мешавад, ӯ бояд иқрор кунад, ки калиди кушоиш танҳо дар дасти Яктост.

2.    Таслим ва ризоят: Дар ҳадиси Ибни Масъуд ҷумлаи «қазову қадари Ту айни адолат аст» (адлун фийя қазоук) бисёр муҳим аст. Инсон бояд бидонад, ки ҳар мусибате мерасад, аз ҷониби Худои ҳаким аст ва роҳи халосӣ танҳо баргашт ба сӯйи Ӯст.

3.    Шифо бо Қуръон: Паёмбар (с) Қуръонро «баҳор»-и қалб номиданд. Чи тавре ки баҳор замини мурдаро зинда мекунад, Қуръон низ қалби ғамзадаро зинда ва пур аз нур мегардонад.

4.    Синнати паёмбарон: Ишораи Ибни Масъуд ба он ки паёмбарон ҳангоми сахтӣ ба «тасбеҳ» паноҳ мебурданд, ба дуои ҳазрати Юнус (а) ишора дорад (Субҳонака...). Тасбеҳ — яъне эътироф ба ин ки Худованд аз зулм пок аст ва ҳар чӣ мекунад, ҳикмат аст.


Ибни Абуддунё дар китоби «Муҷобин» (Иҷобатшудагон) ва дар «Дуо» аз Ҳасан ривоят кардааст, ки гуфт: «Марде аз асҳоби Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) аз миёни Ансор буд, ки кунияаш (лақабаш) Абумуаллақ буд. Ӯ тоҷир буд ва бо моли худ ва дигарон тиҷорат мекард ва ба гӯшаву канори олам сафар менамуд. Ӯ марди бисёр обид ва парҳезгор (вараъ) буд.

Боре ба сафар баромад ва бо дузде рӯбарӯ шуд, ки ва саропо мусаллаҳ ва рӯйпӯш (ниқобпӯш) буд. Дузд ба ӯ гуфт: «Ҳар чӣ дорӣ, бигузор, зеро ман туро хоҳам кушт!».
Абумуаллақ гуфт: «Чаро хуни маро мехоҳӣ? Шаъни ту ин мол (яъне ту бо мол кор дори)? (Яъне молро бигиру маро раҳо кун)».

Дузд гуфт: «Мол, ки аллакай аз они ман аст, вале ман ҷуз хуни ту чизеро намехоҳам!».

Абумуаллақ гуфт: «Акнун, ки аз куштани ман даст намекашӣ, пас иҷозат деҳ, ки чор ракаат намоз бигузорам».

Дузд гуфт: «Ҳар чӣ мехоҳӣ, намоз бихон».

Пас (Абумуаллақ) таҳорат кард ва чор ракаат намоз хонд. Аз ҷумлаи дуоҳое, ки дар саҷдаи охиринаш кард, ин буд: «Ё Вадуд! Ё Вадуд! Эй Соҳиби Арши бошаҳомат! Эй Анҷомдиҳандаи ҳар он чӣ ирода мекунӣ! Аз Ту дархост мекунам ба ҳаққи иззати Ту, ки дастнорас аст ва ба ҳаққи подшоҳии Ту, ки мавриди ситам қарор намегирад ва ба ҳаққи нури Ту, ки аркони Арши Туро пур кардааст, ки маро аз шарри ин дузд кифоят кунӣ (наҷот диҳӣ). Эй Фарёдрас, ба фарёдам рас!» (се бор инро такрор кард).

Ногаҳон саворе пайдо шуд, ки дар даст найзае дошт ва онро миёни ду гӯши аспи худ гузошта буд. Чун дузд ӯро дид, ба сӯяш ҳамла кард, вале он савор бо найза ба ӯ зада, ӯро кушт. Сипас ба назди ӯ (Абумуаллақ) омад ва гуфт: «Бархез!».
Абумуаллақ гуфт: «Падару модарам фидоят бод, ту кистӣ? Имрӯз Худованд маро ба воситаи ту наҷот дод!
?».

Савор гуфт: «Ман фариштае аз аҳли осмони чаҳорум ҳастам. Вақте бори аввал дуо кардӣ, садои ҷарангосзании дарҳои осмонро шунидам. Вақте бори дуюм дуо кардӣ, садои шӯру ғавғои аҳли осмонро шунидам. Сипас вақте бори сеюм дуо кардӣ, гуфта шуд: «Ин дуои шахси ғамзадаву дармонда (макруб) аст!». Пас ман аз Худованд хостам, ки куштани он дуздро ба ман вогузор кунад».

Ҳасан гуфтааст: «Ҳар кас таҳорат кунаду чор ракаат намоз бихонад ва бо ин дуо талаб намояд, дуояш мустаҷоб мегардад, хоҳ ғамзада бошад ва хоҳ ғайри он»[4].


[4] Шарҳи муфассал

Ибни Қайим (раҳ) ин қиссаро барои нишон додани қудрати «Дуои Изтирор» (дармондагӣ) овардааст:

1.    Намоз — паноҳгоҳи аввалин: Абумуаллақ дар лаҳзаи марг ба ҷойи таваллову зории дузд, паноҳ бурдан ба Холиқро интихоб кард. Ин нишонаи камоли имон ва таваккул аст.

2.    Истифодаи номҳои таъсирбахш: Дар дуо калимаи «Ё Вадуд» (Эй Бисёр Дӯстдоранда) ва «Ё Зал-Арши-л-Маҷид» зикр шудааст. Вақте банда Худоро бо ин сифатҳо мехонад, раҳмати Худо ба ҳаракат меояд.

3.    Таъсири дуо дар олам: Ин қисса нишон медиҳад, ки дуои самимӣ дар замин садо медиҳад, вале дар осмонҳо аксулсадо (резонанс) эҷод мекунад. «Ҷарангоси дарҳои осмон» нишонаи он аст, ки барои дуои мӯъмини мухлис дарҳои олами ғайб кушода мешаванд.

4.    Мадади фариштагон: Худованд барои наҷоти бандагони солеҳаш фариштагонро сафарбар мекунад. Ин собит мекунад, ки мо дар ин дунё танҳо нестем ва қувваҳои ғайбӣ ҳамеша омодаи мадад ба аҳли имонанд.

 

ХУЛОСАИ ҶОМЕЪИ ФАСЛ: СИРРИ ИҶОБАТ ВА ДАРУНМОЯИ ДУО

Атиббоулқулуб бар ин боваранд, ки дуо танҳо талаффузи чанд вожаи хушк нест, балки як раванди амиқи рӯҳонӣ ва эъломияи бандагист. Барои он ки тири дуо ба ҳадаф бирасад ва дарвозаҳои осмонро бикшояд, бояд ин чаҳор рукн дар он ҷамъ шаванд:

1.     Ҳузури қалб ва ниёзи содиқона: Иҷобат аз қалби шикаста ва музтар оғоз мешавад. Инсон бояд худро дар баробари тӯфони ғамҳо монанди Юнуси паёмбар (а) дар «шиками моҳӣ» эҳсос кунад, ки ҷуз ба Зоти Поки Илоҳӣ ба ҳеҷ қудрате умед надорад. Эътироф ба кӯтоҳии хеш ва паноҳ бурдан ба сифати «Ҳайю Қайюм» калиди кушоиши бастагиҳост.

2.     Тавассул ба номҳои аъзами илоҳӣ: Бузургтарин роҳи наздикӣ ба Арши Илоҳӣ хондани Худованд бо номҳоест, ки бар Ягонагӣ, Азамат ва Пояндагии Ӯ далолат мекунанд. Махсусан зикри «Ё Зал-ҷалоли ва-л-икром» ва номҳои ҷалолу ҷамоли Ӯ, монеаҳои осмониро бардошта, иҷобати ҳоҷатҳоро кафолат медиҳад.

3.     Истифода аз «Дорухонаи Набавӣ»: Ғам ва андӯҳ ҷузъи ҷудоинопазири зиндагист, вале Расули Акрам (с) ба мо дуоҳоеро омӯхтаанд, ки «дорухонаи рӯҳонӣ» маҳсуб мешаванд. Ин калимот агар бо имон ва дарки маъно гуфта шаванд, метавонанд тарсро ба амният ва андӯҳро ба шодии амиқ табдил диҳанд.

4.     Одоби зоҳирӣ ва пайвастагӣ бо Арш: Наҷоти инсон дар лаҳзаҳои хатар на дар такя ба сабабҳои моддӣ, балки дар пайвасти ботин бо Холиқи сабабҳост. Дуое, ки бо таҳорат, намоз ва адаби комил ҳамроҳ бошад, мисли тирест, ки аз камони устувор раҳо шудааст ва ҳеҷ гоҳ ба хато намеравад.


ФАСЛ: ШАРОИТ ВА ЗАМИНАҲОИ ДУО

 

Бисёр вақт мебинӣ, ки мардуме бо дуоҳое Худоро хондаанд ва дуои онҳо мустаҷоб шудааст. Ин ба он хотир аст, ки бо он дуо ё ҳолати дармондагии (изтирори) дуокунанда ва рӯй овардани комили ӯ ба сӯйи Худо ҳамроҳ будааст, ва ё ба сабаби кори неке (ҳасанае) буда, ки қаблан анҷом дода буд ва Худованди Субҳон иҷобати дуояшро ҳамчун шукронаи он амали некаш қарор додааст, ва ё он дуо бо вақти иҷобат мувофиқ омадааст ва амсоли инҳо. Пас дуояш мустаҷоб мешавад, вале шахси гумонбаре (ноогоҳе) чунин мепиндорад, ки сирри иҷобат танҳо дар лафзу калимаҳои он дуо аст. Бинобар ин, он лафзҳоро бидуни он ҳолатҳову шароите, ки бо дуокунандаи аввал ҳамроҳ буд, истифода мебарад.

Ин ба он мемонад, ки марде як давои судмандро дар вақти муносиб ва ба тариқи дурусташ истифода бурда, аз он нафъ мегирад. Пас шахси дигаре гумон мекунад, ки танҳо истифодаи ин даво ба худӣ худ барои расидан ба мақсад кофист, ки ин хатои маҳз аст. Ва ин ҷоест, ки бисёре аз мардум дар он ба хато роҳ медиҳанд.

Аз ҳамин ҷумла аст, ки гоҳе дуои шахсе аз рӯйи дармондагӣ ва изтирор дар канори қабре сурат мегирад ва мустаҷоб мешавад. Пас шахси ҷоҳил гумон мекунад, ки сирри иҷобат дар он қабр аст, дар ҳоле ки намедонад сирри аслӣ дар он дармондагӣ (изтирор) ва сидқи илтиҷо ба сӯйи Худо будааст. Ва агар ин ҳолат дар яке аз хонаҳои Худо (масоҷид) сурат мегирифт, албатта афзалтару назди Худованд маҳбубтар мебуд[1].


[1] Шарҳи муфассал

Ибни Қайим (раҳ) дар ин ҷо ба як иштибоҳи роиҷи мардум дар фаҳми дуо ишора мекунад:

1.    Рӯҳи дуо муҳимтар аз лафзи он: Бисёриҳо гумон мекунанд, ки дуо мисли як "калиди сеҳрнок" аст, ки танҳо бо гуфтани калимаҳо кор мекунад. Аммо муаллиф таъкид мекунад, ки лафз танҳо "қолаб" аст ва "рӯҳи" дуо ҳамон сӯзи қалб, дармондагӣ ва ихлоси банда аст.

2.    Ташбеҳи дуо ба даво: Чи тавре ки дору барои таъсир кардан ба вақти муайян, миқдори муайян ва парҳез ниёз дорад, дуо ҳам ба шароити ботинӣ (хушӯъ, луқмаи ҳалол, тавба) ниёз дорад. Гирифтани матни дуои як солеҳ бидуни доштани қалби он солеҳ, мисли истифодаи доруи дуруст дар вақти нодуруст аст.

3.    Радди хурофот дар бораи қабрҳо: Муаллиф як нуктаи бисёр ҳассосро баён мекунад: агар касе дар канори қабре дуо кунаду мустаҷоб шавад, ин на аз баракати он қабр, балки аз баракати он "ҳолати изтирор"-и худи шахс аст. Худованд ба қалби шикастаи банда нигоҳ мекунад. Ибни Қайим огоҳӣ медиҳад, ки инсон набояд маконҳои бидъатро сабаби иҷобат бидонад, зеро масҷидҳо ҷойи аслии изҳори ниёз ба Холиқанд.

4.    Амалҳои нек — заминасози иҷобат: Гоҳе инсон як кори неки пинҳонӣ мекунад ва Худо ба хотири он, дуояшро мепазирад. Ин дарси он аст, ки мо бояд ҳамеша "захираи амали нек" дошта бошем, то дар рӯзи сахтӣ ба кор ояд.

 

Хулоса:

Сирри иҷобати дуо на танҳо дар забон, балки дар ҳолати қалбӣ ва пешинаи амалии банда нуҳуфтааст. Ҳар кӣ танҳо ба зоҳири дуоҳои дигарон иктифо кунад ва аз сӯзи дилу тавҳиди холис ғофил монад, мисли касест, ки тири бепайкон мепартояд.


ФАСЛ: ШАРТҲОИ ДУОИ МУСТАҶОБ

 

Дуоҳо ва талаби паноҳандагӣ (таъаввузот - зикру дуоҳои муҳофизаткунанда) ба манзилаи силоҳ ҳастанд. Силоҳ бошад, ба воситаи шахси истифодабаранда (зананда)-и он таъсир мекунад, на танҳо бо тезии дами худаш.

Пас, ҳар гоҳ:

1.     Силоҳ дар худаш комилу бенуқсон бошад;

2.     Бозу (даст)-е, ки онро мезанад, қавӣ бошад;

3.     Ва монеае дар миён набошад;

Танҳо дар ҳамин ҳолат зарба ба душмон асар мекунад. Аммо агар яке аз ин се шарт мавҷуд набошад, таъсир низ ба вуҷуд намеояд.

Ҳамчунин, агар:

·       Худи дуо дар зоти худ солеҳ (дуруст) набошад;

·       Ва ё дуокунанда ҳангоми дуо миёни қалб ва забонаш ҷамъ накарда бошад (яъне қалбаш ғофил бошад, фикру андешаашро ба ончи дуо мекунад ҷамъ накарда бошад);

·       Ва ё монеае аз монеаҳои иҷобат (дар миён) бошад;

Дар ин сурат асар ва натиҷа ҳосил намешавад[1].

[1] Шарҳи муфассал

Муаллиф бо ин ташбеҳи низомӣ ва олӣ, сирри мустаҷоб нашудани бисёре аз дуоҳоро шарҳ медиҳад:

1.    Силоҳи комил (Худи дуо): Ин ба он маъност, ки дуо набояд хилофи шариат бошад. Масалан, талаби гуноҳ ё қатъи раҳм набояд кард. Дуоҳое, ки аз Қуръон ва Суннат гирифта шудаанд, «силоҳҳои бенуқсон» ҳастанд.

2.    Бозуи қавӣ (Ҳолати дуокунанда): Ин ҷо сухан дар бораи имон, ихлос ва ҳузури қалб меравад. Агар инсон бо забон дуо кунад, вале қалбаш ба Худо бовар надошта бошад ё ба ҷойи дигар машғул бошад, ин мисли он аст, ки силоҳи тезро дар дасти кӯдак ё одами заиф бидиҳӣ; ӯ наметавонад зарбаи корезӣ занад.

3.    Набудани монеа (Сипар): Ин муҳимтарин нукта аст. Гоҳе дуо хуб аст, дуокунанда ҳам боихлос аст, аммо дар байни ӯ ва Худо «сипар» ё монеае ҳаст, ки намегузорад дуо ба осмон расад. Бузургтарин монеаҳо инҳоянд:

·       Луқмаи ҳаром: Хӯрдани моли ҳаром дуоро ҳабс мекунад.

·       Зулм: Дуои золим ва ё касе, ки ҳаққи мардум дар гарданаш ҳаст, ба мушкил иҷобат мешавад.

·       Ғафлат ва гуноҳон: Пардаҳои гуноҳ мисли сипари оҳанин дуоро пас мегардонанд.


ФАСЛ: ДУО ВА ТАҚДИР (ҚАДАР)

 Дар ин ҷо як саволи машҳур вуҷуд дорад ва он чунин аст:

«Агар он чизе, ки дархост мешавад (матлуби дуо), аллакай дар тақдир муқаддар шуда бошад, пас он ҳатман воқеъ хоҳад шуд — хоҳ банда дуо кунад ва хоҳ накунад. Ва агар он дар тақдир муқаддар нашуда бошад, пас воқеъ нахоҳад шуд — хоҳ банда онро талаб кунад ва хоҳ накунад».

Як гурӯҳ (тоифа) ин саволро дуруст пиндошта, дуоро тарк карданд ва гуфтанд: «Дар он ҳеҷ фоидае нест». Инҳо дар канори ҷаҳли зиёд ва гумроҳиашон, боз ҳам дучори таноқуз (зидду нақизгӯӣ) ҳастанд. Зеро агар мазҳаби онҳоро то ба охир пайравӣ кунем, бояд ҳамаи сабабҳоро ба таътил кашонида (аз байн бурда) шаванд.

Пас ба яке аз онҳо гуфта мешавад: «Агар серӣ (аз хӯрок) ва серобӣ (аз об) бароят муқаддар шуда бошад, пас онҳо ҳатман ҳосил мешаванд — хоҳ бихӯрӣ ва хоҳ нахӯрӣ. Ва агар муқаддар нашуда бошанд, воқеъ намешаванд — хоҳ бихӯрӣ ва хоҳ нахӯрӣ.

Ва агар фарзанддор шудан бароят муқаддар шуда бошад, пас он ҳатман мешавад — хоҳ бо ҳамсарат ё канизат ҳамхобагӣ кунӣ ва хоҳ накунӣ. Ва агар муқаддар нашуда бошад, фарзанд намешавад, пас ҳеҷ ниёзе ба издивоҷ ва каниздорӣ нест». Ва ҳамин тавр дар ҳама корҳо...

Оё ягон инсони оқил ё одимизоде инро мегӯяд? Балки ҳайвони безабон низ бар фитрате офарида шудааст, ки ба сабабҳое, ки боиси пойдории ҳаёт ва зиндагии ӯст, даст бизанад. Пас, ҳайвонот оқилтар ва фаҳмидатар аз ин гурӯҳ ҳастанд, ки онҳо мисли чорпоёнанд, балки гумроҳтар аз онҳоянд[1].


[1] Шарҳи муфассал

Ибни Қайим (раҳ) дар ин ҷо ба «ҷабрия» ва касоне, ки тақдирро баҳонаи танбалӣ қарор медиҳанд, посух медиҳад:

1.    Шубҳаи зоҳирӣ: Мухолифон мегӯянд, ки дуо бефоида аст, чун тақдир тағйирнопазир аст. Ин як нигоҳи сатҳӣ ба масъалаи қазову қадар аст.

2.    Посух бо мантиқи сабабият: Муаллиф бо мисолҳои содда (хӯрдан, ошомидан ва фарзанддор шудан) нишон медиҳад, ки дуо худ як сабаб аст. Худованд тақдир кардааст, ки фалон натиҷа бо фалон сабаб ҳосил шавад. Масалан, тақдир шудааст, ки ту сер шавӣ, аммо "ба шарти хӯрдан". Ҳамчунин, тақдир шудааст, ки ҳоҷатат бароварда шавад, аммо "ба шарти дуо кардан".

3.    Таноқузи ақлӣ: Агар касе бигӯяд "чун тақдир шудааст, дуо намекунам", пас бояд аз гуруснагӣ бимирад, чун "агар тақдир бошад, сер мешавам". Ибни Қайим инро ҷаҳолат медонад, зеро ҳатто ҳайвон медонад, ки барои ёфтани ризқ бояд ҳаракат кунад.

4.    Мақоми дуо: Дуо аз қадар ҷудо нест. Дуо кардан худаш ҷузъи тақдир аст. Худованд ба ту тавфиқи дуо кардан медиҳад, то ба он чизе, ки бароят муқаддар кардааст, бирасӣ.


Ва баъзе аз онҳо худро зирак нишон дода гуфтанд: Машғул шудан ба дуо танҳо як навъи ибодати маҳз аст, ки Худованд ба дуокунанда барои он савоб медиҳад, бидуни он ки ин дуо дар расидани шахс ба мақсадаш ягон таъсире дошта бошад. Дар назди ин "зиракнамоҳо", байни дуо кардан ва накардан (хоҳ бо дил бошад ва хоҳ бо забон) дар ҳосил шудани мақсад ҳеҷ фарқе нест; ба гумони онҳо, робитаи дуо бо натиҷа мисли робитаи хомӯшӣ бо натиҷа аст ва ҳеҷ фарқе байни онҳо вуҷуд надорад.»

Гурӯҳи дигаре, ки аз инҳо «зирактар» буданд, гуфтанд: «Балки дуо танҳо як нишонаи холис аст, ки Худованди Субҳон онро ҳамчун аломат барои бароварда шудани ҳоҷат қарор додааст. Пас ҳар гоҳ банда ба дуо кардан тавфиқ ёбад, ин барояш нишона ва аломати он аст, ки ҳоҷаташ бароварда шудааст». Ин (назди онҳо) ба он мемонад, ки вақте дар фасли зимистон абри сиёҳу сардро бинӣ, ин далел ва нишонаи он аст, ки борон меборад.

Гуфтанд: «Ҳукми тоатҳо бо савоб ва куфру гуноҳон бо иқоб (ҷазо) низ ҳамин гуна аст; онҳо танҳо нишонаҳои маҳз барои вуқӯи савобу иқобанд, на ин ки сабаби он бошанд». Ва инчунин назди онҳо шикастан бо шикаста шудан, сӯхтан бо сӯзонидан ва ҷон додан бо куштан — ҳеҷ кадоме аз инҳо аслан сабаб нестанд ва миёни онҳо ва натиҷаҳояшон ҳеҷ иртиботе нест, магар танҳо як ҳамроҳии оддӣ (иқтирони оддӣ), на таъсири сабабӣ. Бо ин суханашон онҳо бар хилофи ҳис (мушоҳида), ақл, шариат, фитрат ва тамоми гурӯҳҳои оқилон амал карданд, балки оқилонро бар худ хандонидаанд.

Аммо ҳақиқат ин аст, ки дар ин ҷо қисми сеюме вуҷуд дорад, ки ғайр аз он чист, ки саволдиҳанда зикр кард: Ин ки матлаби муқаддаршуда (тақдир) ба воситаи сабабҳо муқаддар шудааст ва аз ҷумлаи сабабҳои он — дуо аст. Пас он матлаб бидуни сабабаш муқаддар нашудааст, балки бо сабабаш муқаддар гаштааст. Пас ҳар гоҳ банда сабабро иҷро кунад, он чизе, ки дар тақдир буд, воқеъ мешавад ва ҳар гоҳ сабабро тарк кунад, он натиҷа (муқаддаршуда) ҳам аз байн меравад.

Ин ба он мемонад, ки серӣ ва серобӣ бо хӯрдану нӯшидан муқаддар шудааст, ва фарзанд бо ҳамхобагӣ, ва ҳосили зироат бо коштани дона ва баромадани ҷони ҳайвон бо забҳ кардани он муқаддар гаштааст. Инчунин ворид шудан ба ҷаннат бо амалҳо ва ворид шудан ба дӯзах низ бо амалҳо муқаддар шудааст. Ва ин қисм ҳамон ҳақиқат аст, ки саволдиҳанда аз он маҳрум гашта ва ба фаҳми он тавфиқ наёфтааст (муваффақ нашудааст)[2].


 [2] Шарҳи муфассал

Ибни Қайим (раҳ) се дидгоҳро дар мавриди сабабият ва дуо баррасӣ мекунад:

1.    Дидгоҳи аввал (Дуо танҳо барои савоб): Инҳо мегӯянд дуо ба натиҷа таъсир надорад, фақат Худо бароят барои дуо кардан савоб медиҳад. Ибни Қайим инро рад мекунад, чун агар дуо таъсир намедошт, Паёмбарон ин қадар бо зорӣ талаби ҳоҷат намекарданд.

2.    Дидгоҳи дуюм (Дуо танҳо нишона аст): Инҳо мегӯянд дуо мисли абр аст; абр боронро ба вуҷуд намеорад, фақат нишонаи борон аст. Ин нигоҳи «Ашъариёни мутааххир» ба масъалаи сабабият аст, ки мегӯянд дар олам ҳеҷ чиз сабаби чизи дигар нест. Ибни Қайим мегӯяд ин сухан хандаовар аст, зеро ақлу шариат мегӯянд, ки оташ месӯзонад ва дуо таъсир мекунад.

3.    Дидгоҳи сеюм (Ҳақиқат): Ин дидгоҳи «Аҳли Суннат» ва муҳаққиқон аст. Тақдир ду қисм нест, балки як занҷир аст. Худованд натиҷаро (масалан, шифоро) бо сабабаш (масалан, дуо ё дору) якҷоя тақдир кардааст. Агар дуо накунӣ, он қисми тақдир, ки ба дуо вобаста буд, иҷро намешавад. Дуо кардан худаш ҷузъи тақдир аст. 

 

ҲОЗИР ДАР СОМОНА

Ҳоло дар сомона 299 меҳмонҳо ва ҳеҷ истифодабарандае нест