Ва баъзе аз онҳо худро зирак нишон дода гуфтанд: Машғул шудан ба дуо танҳо як навъи ибодати маҳз аст, ки Худованд ба дуокунанда барои он савоб медиҳад, бидуни он ки ин дуо дар расидани шахс ба мақсадаш ягон таъсире дошта бошад. Дар назди ин "зиракнамоҳо", байни дуо кардан ва накардан (хоҳ бо дил бошад ва хоҳ бо забон) дар ҳосил шудани мақсад ҳеҷ фарқе нест; ба гумони онҳо, робитаи дуо бо натиҷа мисли робитаи хомӯшӣ бо натиҷа аст ва ҳеҷ фарқе байни онҳо вуҷуд надорад.»
Гурӯҳи дигаре, ки аз инҳо «зирактар» буданд, гуфтанд: «Балки дуо танҳо як нишонаи холис аст, ки Худованди Субҳон онро ҳамчун аломат барои бароварда шудани ҳоҷат қарор додааст. Пас ҳар гоҳ банда ба дуо кардан тавфиқ ёбад, ин барояш нишона ва аломати он аст, ки ҳоҷаташ бароварда шудааст». Ин (назди онҳо) ба он мемонад, ки вақте дар фасли зимистон абри сиёҳу сардро бинӣ, ин далел ва нишонаи он аст, ки борон меборад.
Гуфтанд: «Ҳукми тоатҳо бо савоб ва куфру гуноҳон бо иқоб (ҷазо) низ ҳамин гуна аст; онҳо танҳо нишонаҳои маҳз барои вуқӯи савобу иқобанд, на ин ки сабаби он бошанд». Ва инчунин назди онҳо шикастан бо шикаста шудан, сӯхтан бо сӯзонидан ва ҷон додан бо куштан — ҳеҷ кадоме аз инҳо аслан сабаб нестанд ва миёни онҳо ва натиҷаҳояшон ҳеҷ иртиботе нест, магар танҳо як ҳамроҳии оддӣ (иқтирони оддӣ), на таъсири сабабӣ. Бо ин суханашон онҳо бар хилофи ҳис (мушоҳида), ақл, шариат, фитрат ва тамоми гурӯҳҳои оқилон амал карданд, балки оқилонро бар худ хандонидаанд.
Аммо ҳақиқат ин аст, ки дар ин ҷо қисми сеюме вуҷуд дорад, ки ғайр аз он чист, ки саволдиҳанда зикр кард: Ин ки матлаби муқаддаршуда (тақдир) ба воситаи сабабҳо муқаддар шудааст ва аз ҷумлаи сабабҳои он — дуо аст. Пас он матлаб бидуни сабабаш муқаддар нашудааст, балки бо сабабаш муқаддар гаштааст. Пас ҳар гоҳ банда сабабро иҷро кунад, он чизе, ки дар тақдир буд, воқеъ мешавад ва ҳар гоҳ сабабро тарк кунад, он натиҷа (муқаддаршуда) ҳам аз байн меравад.
Ин ба он мемонад, ки серӣ ва серобӣ бо хӯрдану нӯшидан муқаддар шудааст, ва фарзанд бо ҳамхобагӣ, ва ҳосили зироат бо коштани дона ва баромадани ҷони ҳайвон бо забҳ кардани он муқаддар гаштааст. Инчунин ворид шудан ба ҷаннат бо амалҳо ва ворид шудан ба дӯзах низ бо амалҳо муқаддар шудааст. Ва ин қисм ҳамон ҳақиқат аст, ки саволдиҳанда аз он маҳрум гашта ва ба фаҳми он тавфиқ наёфтааст (муваффақ нашудааст)[2].
[2] Шарҳи муфассал
Ибни Қайим (раҳ) се дидгоҳро дар мавриди сабабият ва дуо баррасӣ мекунад:
1. Дидгоҳи аввал (Дуо танҳо барои савоб): Инҳо мегӯянд дуо ба натиҷа таъсир надорад, фақат Худо бароят барои дуо кардан савоб медиҳад. Ибни Қайим инро рад мекунад, чун агар дуо таъсир намедошт, Паёмбарон ин қадар бо зорӣ талаби ҳоҷат намекарданд.
2. Дидгоҳи дуюм (Дуо танҳо нишона аст): Инҳо мегӯянд дуо мисли абр аст; абр боронро ба вуҷуд намеорад, фақат нишонаи борон аст. Ин нигоҳи «Ашъариёни мутааххир» ба масъалаи сабабият аст, ки мегӯянд дар олам ҳеҷ чиз сабаби чизи дигар нест. Ибни Қайим мегӯяд ин сухан хандаовар аст, зеро ақлу шариат мегӯянд, ки оташ месӯзонад ва дуо таъсир мекунад.
3. Дидгоҳи сеюм (Ҳақиқат): Ин дидгоҳи «Аҳли Суннат» ва муҳаққиқон аст. Тақдир ду қисм нест, балки як занҷир аст. Худованд натиҷаро (масалан, шифоро) бо сабабаш (масалан, дуо ё дору) якҷоя тақдир кардааст. Агар дуо накунӣ, он қисми тақдир, ки ба дуо вобаста буд, иҷро намешавад. Дуо кардан худаш ҷузъи тақдир аст.