ДАРДУ ДАВО - ДАРДУ ДАВО
«Барои он ки ин масири мураккаби маънавиро қадам ба қадам тай кунем, мақоларо ба бахшҳои зерин тақсим намудем:»
ФАСЛ: ДУО ВА ТАҚДИР (ҚАДАР)
Дар ин ҷо як саволи машҳур вуҷуд дорад ва он чунин аст:
«Агар он чизе, ки дархост мешавад (матлуби дуо), аллакай дар тақдир муқаддар шуда бошад, пас он ҳатман воқеъ хоҳад шуд — хоҳ банда дуо кунад ва хоҳ накунад. Ва агар он дар тақдир муқаддар нашуда бошад, пас воқеъ нахоҳад шуд — хоҳ банда онро талаб кунад ва хоҳ накунад».
Як гурӯҳ (тоифа) ин саволро дуруст пиндошта, дуоро тарк карданд ва гуфтанд: «Дар он ҳеҷ фоидае нест». Инҳо дар канори ҷаҳли зиёд ва гумроҳиашон, боз ҳам дучори таноқуз (зидду нақизгӯӣ) ҳастанд. Зеро агар мазҳаби онҳоро то ба охир пайравӣ кунем, бояд ҳамаи сабабҳоро ба таътил кашонида (аз байн бурда) шаванд.
Пас ба яке аз онҳо гуфта мешавад: «Агар серӣ (аз хӯрок) ва серобӣ (аз об) бароят муқаддар шуда бошад, пас онҳо ҳатман ҳосил мешаванд — хоҳ бихӯрӣ ва хоҳ нахӯрӣ. Ва агар муқаддар нашуда бошанд, воқеъ намешаванд — хоҳ бихӯрӣ ва хоҳ нахӯрӣ.
Ва агар фарзанддор шудан бароят муқаддар шуда бошад, пас он ҳатман мешавад — хоҳ бо ҳамсарат ё канизат ҳамхобагӣ кунӣ ва хоҳ накунӣ. Ва агар муқаддар нашуда бошад, фарзанд намешавад, пас ҳеҷ ниёзе ба издивоҷ ва каниздорӣ нест». Ва ҳамин тавр дар ҳама корҳо...
Оё ягон инсони оқил ё одимизоде инро мегӯяд? Балки ҳайвони безабон низ бар фитрате офарида шудааст, ки ба сабабҳое, ки боиси пойдории ҳаёт ва зиндагии ӯст, даст бизанад. Пас, ҳайвонот оқилтар ва фаҳмидатар аз ин гурӯҳ ҳастанд, ки онҳо мисли чорпоёнанд, балки гумроҳтар аз онҳоянд[1].
[1] Шарҳи муфассал
Ибни Қайим (раҳ) дар ин ҷо ба «ҷабрия» ва касоне, ки тақдирро баҳонаи танбалӣ қарор медиҳанд, посух медиҳад:
1. Шубҳаи зоҳирӣ: Мухолифон мегӯянд, ки дуо бефоида аст, чун тақдир тағйирнопазир аст. Ин як нигоҳи сатҳӣ ба масъалаи қазову қадар аст.
2. Посух бо мантиқи сабабият: Муаллиф бо мисолҳои содда (хӯрдан, ошомидан ва фарзанддор шудан) нишон медиҳад, ки дуо худ як сабаб аст. Худованд тақдир кардааст, ки фалон натиҷа бо фалон сабаб ҳосил шавад. Масалан, тақдир шудааст, ки ту сер шавӣ, аммо "ба шарти хӯрдан". Ҳамчунин, тақдир шудааст, ки ҳоҷатат бароварда шавад, аммо "ба шарти дуо кардан".
3. Таноқузи ақлӣ: Агар касе бигӯяд "чун тақдир шудааст, дуо намекунам", пас бояд аз гуруснагӣ бимирад, чун "агар тақдир бошад, сер мешавам". Ибни Қайим инро ҷаҳолат медонад, зеро ҳатто ҳайвон медонад, ки барои ёфтани ризқ бояд ҳаракат кунад.
4. Мақоми дуо: Дуо аз қадар ҷудо нест. Дуо кардан худаш ҷузъи тақдир аст. Худованд ба ту тавфиқи дуо кардан медиҳад, то ба он чизе, ки бароят муқаддар кардааст, бирасӣ.